Una’ta yi uk’anpes ub’ijyar e ojronerob’ (Reconocimiento y sensibilización gramatical)
(No se muestran 88 ediciones intermedias de 2 usuarios) | |||
Línea 8: | Línea 8: | ||
#E maxtak una’tob’ uk’anpesob’ ub’ijrar ojronerob’ tama uyojroner ob’. Una’ta utz’ijb’ob’ yi o’jronob’ tamar taka inte’ janb’yarir. | #E maxtak una’tob’ uk’anpesob’ ub’ijrar ojronerob’ tama uyojroner ob’. Una’ta utz’ijb’ob’ yi o’jronob’ tamar taka inte’ janb’yarir. | ||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
Una’tanwa’r uyokir utz’ijb’anar, uk’ani ukansena’r kochwa’ uk’ani tz’ijb’ab’ir e ojroner Ch’orti’. | Una’tanwa’r uyokir utz’ijb’anar, uk’ani ukansena’r kochwa’ uk’ani tz’ijb’ab’ir e ojroner Ch’orti’. | ||
Línea 720: | Línea 719: | ||
==k’ab’ob’ xe’ ma’ cheker== | ==k’ab’ob’ xe’ ma’ cheker== | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | |
Sustantivos abstractos | Sustantivos abstractos | ||
Línea 729: | Línea 728: | ||
Ajk’un una’tob’ me’yra ojronerob’, tya’ ak’anpespa e ojronerob’ ira. | Ajk’un una’tob’ me’yra ojronerob’, tya’ ak’anpespa e ojronerob’ ira. | ||
+ | E ajkanwa’r ukani e intya’ch intya’ch uyokir e k’ab’ob’ xe’ ma’chi kawira. | ||
− | |||
− | |||
− | |||
Una’ta uche e me’yn taka e ojronerob’ xe’ ma’chi kawira. | Una’ta uche e me’yn taka e ojronerob’ xe’ ma’chi kawira. | ||
Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes e k’ab’ob’ xe’ ma’chi kawira. | Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes e k’ab’ob’ xe’ ma’chi kawira. | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (81).png|right|250px]] | |
Ukani upejku’t yi utz’ijb’a e k’ab’a’rirob’. | Ukani upejku’t yi utz’ijb’a e k’ab’a’rirob’. | ||
Kach’ujki’k e me’yn ira: | Kach’ujki’k e me’yn ira: | ||
− | + | Kawari’k tuk’a war uchob’ | |
− | |||
− | |||
e pakab’ob’ xe’ turu tama e me’yn tichan. | e pakab’ob’ xe’ turu tama e me’yn tichan. | ||
− | + | ||
+ | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | ||
+ | <div style="width:50%; float:left;"> | ||
+ | <poem> | ||
'''Kanwi’kon e ojronerob’ ira.''' | '''Kanwi’kon e ojronerob’ ira.''' | ||
− | |||
*'''Aj-jorir''' | *'''Aj-jorir''' | ||
*'''Usaksakir''' | *'''Usaksakir''' | ||
*'''Utzeyr''' | *'''Utzeyr''' | ||
*'''B’ijnusyaj''' | *'''B’ijnusyaj''' | ||
− | + | </poem> | |
− | + | </div> | |
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | <div style="width:50%; float:right;"> |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (82).png|right|100px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
'''Inpatna nib’ajner:''' | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
Taka e ojronerob’ xe’ achekta tichan intz’ijb’a inte’ b’ijnusyaj ta nijun. | Taka e ojronerob’ xe’ achekta tichan intz’ijb’a inte’ b’ijnusyaj ta nijun. | ||
+ | ==Uk’ajnarir e ojronerob’ taka inte’ k’ab’a’== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Los verbos: Verbos intransitivos | ||
+ | Tama e kanseyaj ira k’ani twa’ akanse ke’ e k’ab’a’ xe’ a’si tama uk’ajnar e ojroner, ja’xtaka aketpa ma’tuk’a inte’yx k’ab’a’. | ||
+ | Cheksun uyokir e ojronerob’ xe’ ak’anpespa tama e kanwa’r ira yi e’ra ja’x e: in, i, a, ka, ix, a-ob’. | ||
− | + | Tama e’ra ak’anpespa e yokir “A” yi e “B”. | |
− | + | <div style="width:50%; margin:1em auto 1em auto"> | |
− | + | <div style="width:50%; float:left;"> | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | Tama e’ra ak’anpespa e yokir “A” yi e “B”. | ||
− | |||
'''Kakanwi’k e’ra:''' | '''Kakanwi’k e’ra:''' | ||
Línea 783: | Línea 780: | ||
*'''ixwe’''' | *'''ixwe’''' | ||
*'''awyob’''' | *'''awyob’''' | ||
− | + | </div> | |
+ | <div style="width:50%; float:right; padding-top:2em;"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (83).png|center|250px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
Nakpat ejtz’un awira taka mojrxix ojroner twa’ awira jay e ajkanwa’r war ukani e kanseyaj ira. | Nakpat ejtz’un awira taka mojrxix ojroner twa’ awira jay e ajkanwa’r war ukani e kanseyaj ira. | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
'''Inpatna Nib’ajner:''' | '''Inpatna Nib’ajner:''' | ||
Línea 796: | Línea 796: | ||
Nakpata awirse niwajkanseyaj. | Nakpata awirse niwajkanseyaj. | ||
− | + | ==Arasir Tama Uk’ajnarir e Ojronerob’ taka Inte’ K’ab’a== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
Conjugación de los Verbos intransitivos | Conjugación de los Verbos intransitivos | ||
Línea 807: | Línea 805: | ||
Inyajrix xe’ awajk’ix tuno’r uyokir tama e kanseyaj ira e ajkanwa’r: | Inyajrix xe’ awajk’ix tuno’r uyokir tama e kanseyaj ira e ajkanwa’r: | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | ||
Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ tya’ uk’anpes tz’akb’ir uyokir. | Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ tya’ uk’anpes tz’akb’ir uyokir. | ||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | <center>'''Kach’ujki’k kochwa’ turu uyokir e aras ojroner ira.''' </center> | ||
+ | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | ||
+ | <div style="width:30%; float:left;"> | ||
+ | <poem> | ||
+ | inxana | ||
axana | axana | ||
− | |||
ixana | ixana | ||
− | |||
kaxana | kaxana | ||
− | |||
ix-xana | ix-xana | ||
− | |||
axanob’ | axanob’ | ||
− | + | </poem> | |
− | + | </div> | |
+ | <div style="width:70%; float:right;"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (84).png|right|175px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
'''Cha’te’rtyo’n kache e patna’r:''' | '''Cha’te’rtyo’n kache e patna’r:''' | ||
Kasajka kora ojronerob’ yi kache mojrix ojroner kochwa’ xe’ turu tichan. | Kasajka kora ojronerob’ yi kache mojrix ojroner kochwa’ xe’ turu tichan. | ||
− | + | <div style="clear:both"></div> | |
− | |||
− | |||
==Ucheksuna’r e jab’ir tama e ojroner== | ==Ucheksuna’r e jab’ir tama e ojroner== | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|95px]] | |
Marcadores de tiempo y aspecto | Marcadores de tiempo y aspecto | ||
Línea 843: | Línea 840: | ||
Cheksun taka me’yra ojronerob’ tya’ cheker uyokir e ojronerob’, jay warto anumuy, o’ a’xin anumuy yi xe’ numix. | Cheksun taka me’yra ojronerob’ tya’ cheker uyokir e ojronerob’, jay warto anumuy, o’ a’xin anumuy yi xe’ numix. | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | ||
Una’ta uk’anpes e ojronerob’ xe’ warto anumuy, xe’ a’xin anumuy yi xe’ numuy. | Una’ta uk’anpes e ojronerob’ xe’ warto anumuy, xe’ a’xin anumuy yi xe’ numuy. | ||
− | |||
− | |||
'''Kach’ujki’k kochwa’ turu uyokir e ojroner Ch’orti’''' | '''Kach’ujki’k kochwa’ turu uyokir e ojroner Ch’orti’''' | ||
− | + | :a) in-, i-, a- , ka- , ix- a-ob’ taka e war. | |
− | + | :b) e’n, e’t, Ø, o’n, o’x, - ob’ | |
kanwi’kon kochwa’ uyub’i kak’anpes e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ numi’x yi xe’ a’xinto’ anumuy. | kanwi’kon kochwa’ uyub’i kak’anpes e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ numi’x yi xe’ a’xinto’ anumuy. | ||
+ | {| class="wikitable" width="60%" style="margin:1em auto 1em auto; clear:both" | ||
+ | |-valign="top" | ||
+ | ! style="width:33%"| Pg Ejemplos | ||
+ | ! style="width:34%"| Pg Ejemplos | ||
+ | ! style="width:33%"| Pg Ejemplos | ||
− | + | |- | |
+ | |1a sing. tarye’n | ||
+ | |1a sing. war inxana | ||
+ | |1a sing. inxanato’ | ||
+ | |- | ||
+ | |2a sing. tarye’t | ||
+ | |2a sing. war ixana | ||
+ | |2a sing. ixanato’ | ||
− | + | |- | |
− | + | |3a sing. tario | |
+ | |3a sing. war axana | ||
+ | |3a sing. axanato’ | ||
− | Kanut’i kab’a taka e mojr kapya’rob’ yi kache e mormor taka e jokojt maxtakak. | + | |- |
+ | |1a plu. taryo’n | ||
+ | |1a plu. war kaxana | ||
+ | |1a plu. kaxanato’ | ||
+ | |||
+ | |- | ||
+ | |2a taryo’x | ||
+ | |2a war ixxana | ||
+ | |2a plu. iixxanato’ | ||
+ | |||
+ | |- | ||
+ | |3a plu. taryob’ | ||
+ | |3a plu. wax axanob’ | ||
+ | |3a plu. axanob’to’ | ||
+ | |} | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' dibujando.png|right|95px]] | ||
+ | '''Patna’r:''' | ||
+ | |||
+ | Kanut’i kab’a taka e mojr kapya’rob’ yi kache e mormor taka e jokojt maxtakak. | ||
Ko’sta e ojronerob’ tante’ jun tya’ kak’anpes e; '''in-, i-, a- , ka- , ix- a-ob’''' yi e: '''e’n, e’t, Ø, o’n, o’x, - ob’''' | Ko’sta e ojronerob’ tante’ jun tya’ kak’anpes e; '''in-, i-, a- , ka- , ix- a-ob’''' yi e: '''e’n, e’t, Ø, o’n, o’x, - ob’''' | ||
− | |||
− | |||
'''Inpatna nib’ajner:''' | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
Intz’ijb’a ta nijun e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ muni’x yi xe’ a’xinto’ anumuy, taka e ojroner wya’r. | Intz’ijb’a ta nijun e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ muni’x yi xe’ a’xinto’ anumuy, taka e ojroner wya’r. | ||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
==Arasir Tama Uk’ajnarir e Ojronerob’ tya’ kak’anpes a,e,i,o,u== | ==Arasir Tama Uk’ajnarir e Ojronerob’ tya’ kak’anpes a,e,i,o,u== | ||
Línea 886: | Línea 904: | ||
Tama e kanseyaj ira; k’ani twa’ akanse e ojroner xe’ aka’y taka e; a,e,i o,u, chen uxte’ ojronerob’ tama e tz’ijnib’te’, twa’ e ajkanwa’rob’ akanwob’ inb’utz. | Tama e kanseyaj ira; k’ani twa’ akanse e ojroner xe’ aka’y taka e; a,e,i o,u, chen uxte’ ojronerob’ tama e tz’ijnib’te’, twa’ e ajkanwa’rob’ akanwob’ inb’utz. | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner. | ||
Línea 897: | Línea 913: | ||
'''Kach’ujki’k kochwa’ twa’ ak’anpes a, e,i,o,u''' | '''Kach’ujki’k kochwa’ twa’ ak’anpes a, e,i,o,u''' | ||
− | + | :'''inwe’''' | |
− | + | : '''iwe’''' | |
− | + | : '''awe’''' | |
− | + | : '''uwe’se''' | |
− | + | : '''ixwe’''' | |
− | + | : '''awyob’''' | |
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
'''Patna’r:''' | '''Patna’r:''' | ||
Línea 914: | Línea 928: | ||
Katak’b’u ta inte’ jun yi kawirse kapya’rob’ tuk’a tuk’a ojroner katz’ijb’a. | Katak’b’u ta inte’ jun yi kawirse kapya’rob’ tuk’a tuk’a ojroner katz’ijb’a. | ||
− | + | ==Arasir tama uk’ajnarir e ojronerob’ xe’ aka’y taka e; j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
− | |||
Conjugación de verbos intransitivos con consonante inicial | Conjugación de verbos intransitivos con consonante inicial | ||
Línea 928: | Línea 939: | ||
Tama e kanseyaj ira uyub’i akanse me’yra ojronerob’ xe’ akay taka e; '''j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.''' | Tama e kanseyaj ira uyub’i akanse me’yra ojronerob’ xe’ akay taka e; '''j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.''' | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
Ukani kochwa’ twa’ uk’anpes e; '''j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.''' tama utz’ijb’anar e ojroner Ch’orti’. | Ukani kochwa’ twa’ uk’anpes e; '''j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.''' tama utz’ijb’anar e ojroner Ch’orti’. | ||
Línea 935: | Línea 944: | ||
Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes tuno’r e u’t tz’ijb’ te ch’orti’. | Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes tuno’r e u’t tz’ijb’ te ch’orti’. | ||
− | + | <center>'''Kach’ujki’k kochwa’ twa’ kak’anpes j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.'''</center> | |
− | '''Kach’ujki’k kochwa’ twa’ kak’anpes j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.''' | + | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto; clear:both"> |
− | + | <div style="width:30%; float:left;"> | |
− | + | <poem> | |
− | + | Xana | |
− | + | Wayan | |
− | + | Tikroma | |
− | + | Korpa | |
− | + | Xuxb’a | |
+ | Puruy | ||
+ | K’axi | ||
+ | Jimpa | ||
+ | Satpa | ||
+ | </poem> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="width:70%: float:right; padding-top:3em"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (88).png|right|250px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
'''Inpatna Nib’ajner:''' | '''Inpatna Nib’ajner:''' | ||
Línea 951: | Línea 971: | ||
K’ani twa’ inwira jay war akay e ojroner taka e u’t tz’ijb’ xe’ kakani o’ taka e mojrix u’t xe’ keterto’. | K’ani twa’ inwira jay war akay e ojroner taka e u’t tz’ijb’ xe’ kakani o’ taka e mojrix u’t xe’ keterto’. | ||
+ | Nakpat intz’ijb’a tama nijun, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | ||
− | + | ==Uk’ajna’rir e ojronerob’ taka cha’te’rti k’ab’ob’== | |
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
− | |||
Verbos Transitivos | Verbos Transitivos | ||
Línea 973: | Línea 989: | ||
Tama e’ra ak’anpespa e yokir '''“A”''' yi e '''“B”.''' | Tama e’ra ak’anpespa e yokir '''“A”''' yi e '''“B”.''' | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (90).png|right| | + | <center>'''Kach’ujki’k kochwa’ twa’ ak’anpes tara achekta kora tz’ijb’ayaj.'''</center> |
− | + | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | |
− | + | <div style="width:30%; float:left;"> | |
− | + | <poem> | |
− | + | '''in'''xuri Ø | |
− | + | '''a'''xuri Ø | |
− | + | '''u'''xuri Ø | |
− | + | '''ka'''xuri Ø | |
− | + | '''ix'''-xuri Ø | |
− | + | '''u'''xuryob’ | |
− | + | </poem> | |
− | + | </div> | |
+ | <div style="width:70%; float:right;"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (90).png|right|175px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
+ | <center>Inxuri uwe’rir e wakax.</center>[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] | ||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
'''Inpatna Nib’ajner:''' | '''Inpatna Nib’ajner:''' | ||
Inturan inb’ijnu mojr ojroner xe’ achekta taka e u’t tz’ijb’ob’ te Ch’orti’. in, a, u, ka, ix-, u-ob’. | Inturan inb’ijnu mojr ojroner xe’ achekta taka e u’t tz’ijb’ob’ te Ch’orti’. in, a, u, ka, ix-, u-ob’. | ||
− | Nakpat intz’ijb’a tama nijun, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | + | Nakpat intz’ijb’a tama nijun, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. |
− | |||
+ | ==Cheyaj Ojronerob’== | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
El Sujeto y El objeto | El Sujeto y El objeto | ||
− | |||
Tara k’ani twa’ awirse me’yra ojronerob’ tya’ e ajkanwa’r uk’ani twa’ una’ta utz’ijb’a e ojronerob’ taka e; in,a, u, ka, ix, u, ob’, taka uk’ab’a’ e ayanirob’ xe’ achekta. | Tara k’ani twa’ awirse me’yra ojronerob’ tya’ e ajkanwa’r uk’ani twa’ una’ta utz’ijb’a e ojronerob’ taka e; in,a, u, ka, ix, u, ob’, taka uk’ab’a’ e ayanirob’ xe’ achekta. | ||
Línea 1012: | Línea 1025: | ||
ejtz’un kora b’ijnusyaj tama e tz’ijnib’te’ twa’ e ajkanwa’r ukani. | ejtz’un kora b’ijnusyaj tama e tz’ijnib’te’ twa’ e ajkanwa’r ukani. | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
E ajkanwa’r ukani uyusta e b’ijnusyaj. | E ajkanwa’r ukani uyusta e b’ijnusyaj. | ||
Línea 1021: | Línea 1032: | ||
'''B’an kochwa’ e’ra:''' | '''B’an kochwa’ e’ra:''' | ||
− | |||
#Uk’eche’n ta chinam nitu’. | #Uk’eche’n ta chinam nitu’. | ||
− | :U’-k’ech-e-n | + | #:U’-k’ech-e-n |
#Uk’eche’t me’yra ajk’in e patna’r ira. | #Uk’eche’t me’yra ajk’in e patna’r ira. | ||
− | :U-k’ech-e’t | + | #:U-k’ech-e’t |
#Uk’eche utumin tari. | #Uk’eche utumin tari. | ||
− | :U-k’ech- Ø | + | #:U-k’ech- Ø |
#Uk’echo’n ta kojn nisakun. | #Uk’echo’n ta kojn nisakun. | ||
− | :U-k’ech-o’n | + | #:U-k’ech-o’n |
− | #Uk’echo’x ani e xukur. | + | #Uk’echo’x ani e xukur. [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] |
− | :U-k’ech- o’x | + | #:U-k’ech- o’x |
#Uk’echob’ ixin umururob’ taka e ja’, ta chor. | #Uk’echob’ ixin umururob’ taka e ja’, ta chor. | ||
− | :U-k’ech-ob’ | + | #:U-k’ech-ob’ |
− | |||
− | |||
'''Inpatna Nib’ajner:''' | '''Inpatna Nib’ajner:''' | ||
Intz’ijb’a e ojronerob’ tya’ kak’anpes in, '''a, u, ka, ix-, u-ob’,''' taka e ojronerob’, pakwa’n, waynij, korma’r, jatz’ma’r. | Intz’ijb’a e ojronerob’ tya’ kak’anpes in, '''a, u, ka, ix-, u-ob’,''' taka e ojronerob’, pakwa’n, waynij, korma’r, jatz’ma’r. | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | |
Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz. | Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz. | ||
− | |||
− | |||
'''Inpatna ta nyo’tot:''' | '''Inpatna ta nyo’tot:''' | ||
U’nb’i e ojroner xe’ ache’na ta nyo’tot yi intz’ijb’a ta nijun, e ojroner xe’ akay taka uyokir e; '''in, a, u, ka, ix-, u-ob’.''' | U’nb’i e ojroner xe’ ache’na ta nyo’tot yi intz’ijb’a ta nijun, e ojroner xe’ akay taka uyokir e; '''in, a, u, ka, ix-, u-ob’.''' | ||
Línea 1050: | Línea 1056: | ||
Yi inwirse e ajkanseyaj ejk’ar. | Yi inwirse e ajkanseyaj ejk’ar. | ||
− | + | ==E nijkesyaj Ojronerob’== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
El movimiento y dirección | El movimiento y dirección | ||
Línea 1062: | Línea 1066: | ||
Ne’t kochwa’ inkojt ajkanwa’ret akani atz’ijb’a e ojronerob’ xe’ uyajk’u inte’ b’ijnusyaj tama inte’ cheyaj. | Ne’t kochwa’ inkojt ajkanwa’ret akani atz’ijb’a e ojronerob’ xe’ uyajk’u inte’ b’ijnusyaj tama inte’ cheyaj. | ||
− | + | <center>'''Tara achekta kora ojronerob’ tya’ </center> | |
− | '''Tara achekta kora ojronerob’ tya’ | + | <center>'''kak’anpes tuno’r uyokir e ojronerob’ ira:''' </center> |
− | kak’anpes tuno’r uyokir e ojronerob’ ira:''' | + | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> |
− | + | <div style="width:30%; float:left;"> | |
+ | <poem> | ||
injaxru | injaxru | ||
− | |||
ajaxru | ajaxru | ||
− | |||
ujaxru | ujaxru | ||
− | |||
kajaxru | kajaxru | ||
− | |||
ix-jaxuru | ix-jaxuru | ||
− | |||
ujaxrwob’ | ujaxrwob’ | ||
+ | </poem> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="width:70%: float:right"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (93).png|right|150px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div>[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Uyub’i akanse ub’an taka e ojroner, tob’er, jarma’r, twa’ ja’xirob’ akay uyejtz’ob’ a’xin utz’ijb’a’rir. | ||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
'''Inpatna Nib’ajner:''' | '''Inpatna Nib’ajner:''' | ||
Línea 1088: | Línea 1091: | ||
Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz. | Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz. | ||
+ | <div style="clear:left"></div> | ||
− | + | ==Uwi’r e ojronerob’== | |
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
La raiz verbal | La raiz verbal | ||
Línea 1106: | Línea 1107: | ||
Uyub’i akanse ub’an taka e mojr ojroner xe’ achekta ejmar. | Uyub’i akanse ub’an taka e mojr ojroner xe’ achekta ejmar. | ||
− | + | :-tz’ak- | |
− | + | :-b’ok- | |
− | + | :-pak’- | |
− | + | :-chon- | |
− | + | :-b’is- | |
Tya’ awiri’x xe’ ajkanwa’r uchi’x tuno’r e’ra, aren twa’ ub’ijnu mojr ojroner yi u’tz’ijb’i’k tama e jun nakpta ne’t twa’ ach’ujku jay inb’utz uche. | Tya’ awiri’x xe’ ajkanwa’r uchi’x tuno’r e’ra, aren twa’ ub’ijnu mojr ojroner yi u’tz’ijb’i’k tama e jun nakpta ne’t twa’ ach’ujku jay inb’utz uche. | ||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
E ajkanwa’r una’ta uk’anpes uwi’r e ojronerob’ , tama inte’ b’ijnusyaj. | E ajkanwa’r una’ta uk’anpes uwi’r e ojronerob’ , tama inte’ b’ijnusyaj. | ||
Línea 1122: | Línea 1121: | ||
Cha’te’rtyo’n kab’ijnu mojr uwi’rar ojroner yi ka’si takar, twa’ kawira nakpat ti’n uyokir a’xin. | Cha’te’rtyo’n kab’ijnu mojr uwi’rar ojroner yi ka’si takar, twa’ kawira nakpat ti’n uyokir a’xin. | ||
− | + | ==Uk’aparir e Ojroner== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
El Sufijo | El Sufijo | ||
Línea 1146: | Línea 1143: | ||
'''Tara achekta utz’akarir e ojronerob’.''' | '''Tara achekta utz’akarir e ojronerob’.''' | ||
− | '''e’t''' | + | :'''e’t''' |
− | + | :'''b’ir''' | |
− | '''b’ir''' | + | :'''o’n''' |
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | |
− | '''o’n''' | ||
− | |||
Taka e mojr ojroner ira aren twa´ uchob´ ub´ ajnerob´ tama ujunob´, nakpat numikob´ utz´ijb´ob´ tama e tz´ijb’nib´te´. | Taka e mojr ojroner ira aren twa´ uchob´ ub´ ajnerob´ tama ujunob´, nakpat numikob´ utz´ijb´ob´ tama e tz´ijb’nib´te´. | ||
− | |||
− | |||
Cha’te’rtyo’n : | Cha’te’rtyo’n : | ||
Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ ak’anpes utz’akarir e ojroner, nakpat kawirse e ajkanseyaj. | Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ ak’anpes utz’akarir e ojroner, nakpat kawirse e ajkanseyaj. | ||
− | + | ==UK’ajna’rir e Ojronerob’== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
'''Te k’ay, pejkna’r, Tajwinar, Kojkna’r, Kansenar''' | '''Te k’ay, pejkna’r, Tajwinar, Kojkna’r, Kansenar''' | ||
B’anjxan k’ani twa’ awajk’u una’tob’ o’ ak’ajti, taka e ajkanwa’rob’ tuk’a uk’anpa’rir e ojronerob’ ira; | B’anjxan k’ani twa’ awajk’u una’tob’ o’ ak’ajti, taka e ajkanwa’rob’ tuk’a uk’anpa’rir e ojronerob’ ira; | ||
Kochwa’ uyub’i kawa’re o ka’si taka e ojronerob’ ira. Ajk’un uyokir inb’utz twa’ e ajkanwa’r ukani. | Kochwa’ uyub’i kawa’re o ka’si taka e ojronerob’ ira. Ajk’un uyokir inb’utz twa’ e ajkanwa’r ukani. | ||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | <center>'''Tara achekta uk’ajna’rir e ojroner te k’ay.''' </center> | ||
+ | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | ||
+ | <div style="width:40%; float:left;"> | ||
+ | <poem> | ||
'''K’aywa’r''' | '''K’aywa’r''' | ||
− | |||
ink’aywi, | ink’aywi, | ||
− | |||
ik’aywi | ik’aywi | ||
− | |||
ak’aywi | ak’aywi | ||
− | |||
kak’aywi | kak’aywi | ||
− | |||
I’xk’aywi | I’xk’aywi | ||
− | |||
Ak’aywob’ | Ak’aywob’ | ||
− | + | </poem> | |
− | K’ani ink’aywi inte’ nik’ay. | + | </div> |
− | + | <div style="width:60%; float:right;"> | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (96).png|right|150px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <center style="clear:both;">K’ani ink’aywi inte’ nik’ay.</center> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
B’an kochwa’ e’ra uyub’i ache taka e mojr ojronerob’ xe’ achekta ejma’r, '''pejkna’r, tajwina’r, tajwintz’ar, kojkna’r, kansena’r.''' | B’an kochwa’ e’ra uyub’i ache taka e mojr ojronerob’ xe’ achekta ejma’r, '''pejkna’r, tajwina’r, tajwintz’ar, kojkna’r, kansena’r.''' | ||
Erer akanse ub’an e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira, ak’aywi e mut tama e sakojpa’r. | Erer akanse ub’an e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira, ak’aywi e mut tama e sakojpa’r. | ||
− | |||
− | |||
'''Kapatna cha’te’rtyo’n:''' | '''Kapatna cha’te’rtyo’n:''' | ||
Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ kak’anpes e '''in, a, u, ka, ix-, u-ob’''', tama uk’ajna’rir e '''wayner, jarma’r ,''' tz’ojyir Nakpat kawirse e ajkanseyaj yi kapya’rob’. | Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ kak’anpes e '''in, a, u, ka, ix-, u-ob’''', tama uk’ajna’rir e '''wayner, jarma’r ,''' tz’ojyir Nakpat kawirse e ajkanseyaj yi kapya’rob’. | ||
− | + | ==K’ajna’rir e Ojronerob’ Ja’xach taka== | |
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | |||
− | |||
− | |||
Conjugación de Verbos Transitivos con direccional | Conjugación de Verbos Transitivos con direccional | ||
Línea 1209: | Línea 1195: | ||
'''Xurma’r''' | '''Xurma’r''' | ||
− | + | :inxuri | |
− | + | :axuri, | |
+ | :uxuri, | ||
+ | :kaxuri [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | :ix-xuri | ||
+ | :uxuryob’ | ||
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | + | Inpojro mojr ojronerob’ yi inche b’an kochwa’ achekta tichan. | |
− | + | ==Uk’ajna’rir e ojroner taka e tzajtzajir== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Transitivo Radical | ||
− | + | Tara K’ani twa’ akanse e ajknwa’r tuk’ot a’ronpa kochwa’ yaja’ | |
− | + | K’ani twa’ awa’ryob’ tama tuk’a tar kak’anpes uk’ajna’rir e ojroner ira. | |
+ | Inb’utz ucheksunar ub’an tama e kanwa’r ira uk’ab’ajse tuk’a war ache’npa taka inte’ ojroner b’an ub’ijnusyaj. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] |
− | + | Ukani utz’ijb’a yi upejka e ojronerob’ xe’ achekta e tzajtzajir tamar. | |
− | + | :intene’ | |
+ | :a tene’ | ||
+ | :utene’, | ||
+ | :katene’ | ||
+ | :ixtene’ | ||
+ | :utenyob’ | ||
+ | Taka e ojronerob’ ira uyub’i ache ub’an e b’ijnusyajob’; b’an kochwa’ e’ra. | ||
+ | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | ||
+ | <div style="width:50%; float:left;"> | ||
+ | <poem> | ||
+ | Intene’ e kajwe’ | ||
+ | Atene e Kajwe’ | ||
+ | Itene’ e kajwe’ | ||
+ | katene’ e kajwe’. | ||
+ | Ixtene’ e kajwe’ | ||
+ | Utenyob’ e kajwe’ | ||
+ | </poem> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="width:50%; float:right;"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (98).png|right|150px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | B’an kochwa’ e’ra me’yra ojronerob’ | ||
− | + | xe’ achektes tuk’a war anumuy o’ uk’ab’ajse. | |
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] | |
+ | '''Inpatna nib’ajner :''' | ||
− | + | Inb’ijnu mojr ojroner b’an kochwa’ e kanseyaj xe’ kawira b’ajxan. | |
− | + | Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inche mixu’ ojroner takar. | |
− | K’ani twa’ | + | K’ani twa’ awira jay war ak’anpes e yokirob’ ira : '''in, a, u, ka, ix-, u-ob’.''' |
− | + | ==Uk’ajnarir e ojronerob’ taka utz’akarir== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Transitivos Derivados | ||
+ | Tara k’ani twa’ ana’ta tuk’a twa’, a’ronpa kochwa’ e’ra e ojronerob’ ira, k’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r ke’ tama inte’ ojroner achekta mojrix, b’an kochwa’ e’ra. | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | |||
+ | E ajkanwa’r ukani usikb’a tama e mixu’ ojronerob’ uk’ajnarir e ojronerob’. | ||
− | + | <div style="width:40%; margin:1em auto 1em auto"> | |
+ | <div style="width:50%; float:left; padding-top:3em;"> | ||
+ | <poem> | ||
+ | inwaynes, | ||
+ | uyates, | ||
+ | uxantes | ||
+ | uyajnes | ||
+ | </poem> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="width:50%; float:right;"> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (99).png|right|150px]] | ||
+ | </div> | ||
+ | </div> | ||
+ | <div style="clear:both"></div> | ||
+ | '''E Ch’aku’ mut''' | ||
− | + | Ayan inte’ ojroner tama uyarwa’r e inkojt mut xe’ uk’ab’a’ ch’aku’, che a’yi tama uyarwa’r e mut ira anumuy a’yi me’yra manb’anir, twa’ inkojt pak’ab’ob’. | |
− | + | B’an e’yni chenob’ oni’x; jay inkojt alok’oy axana uk’ani twa’ ub’isi u’t b’ajxan, xe’ twa’ alok’oy. Kone’r tuno’r k’ub’seyaj kochwa’ e’ra ma’chi’x | |
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | |
+ | ak’ub’sena; e b’ijnusyaj ira k’ani arob’na’r e maxtakob’ twa’ uchojb’es ub’ob’. | ||
− | + | '''Patna’r Cha’te’rtyo’n:''' | |
− | |||
− | |||
− | + | Kapejku’t e tz’ijb’ayaj xe’ ch’a’r tichan | |
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | Nakpat twa’ asikb’a awira jay achekta e ojronerob’ tya’ ak’anpespa '''u,a…''' b’an kochwa’ achekta tichan, yi atz´ijb´a ta jun. |
− | + | ||
+ | ==Uk’ajna’rir e ojronerob’ lok’esb’ir== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Conjugación Verbal del Transitivo Derivado | ||
+ | |||
+ | K’ani twa’ akanse kochwa’ tama e ojroner Ch’orti’ achekta ub’an e tz’akarir tama uk’a’pa’rir e ojroner. | ||
+ | K’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r tuk’a twa’ ache’npa taka e kanwa’r ira. | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Ukani uk’anpes e ojroner xe’ achekta mojrix, tama inte’ ojroner. | ||
− | + | Tama e’ra achekta me’yra ojronerob’ kochwa’ e’ra. | |
+ | {|style="width:40%; margin:1em auto 1em auto; clear:both;" | ||
+ | |- | ||
+ | |style="width:60%;"| | ||
+ | <poem> | ||
+ | '''wi’r ''' | ||
+ | Mak | ||
+ | Chon | ||
+ | Kach | ||
+ | Xix | ||
+ | B´ok | ||
+ | </poem> | ||
+ | |style="width:40%;"| | ||
+ | <poem> | ||
+ | '''tz’akb’irix ''' | ||
+ | majka’r | ||
+ | chonma’r | ||
+ | kajchar | ||
+ | xixirna’r | ||
+ | b’okb’ir | ||
+ | </poem> | ||
+ | |} | ||
+ | '''Uk’ajna’rir e ojronerob’ lok’esb’ir.''' | ||
− | + | Kawejtz’i’k inte’ ojroner taka e '''Mak = majka’r''' | |
− | + | :inmaki | |
− | + | :amaki | |
− | + | :umaki | |
+ | :kamaki [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] | ||
+ | :ix-maki | ||
+ | :umakyob’ | ||
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | + | Nakpat xe’ awirix e kanwa’r xe’ turu tichan | |
+ | Kone’r pejku’t e tz’ijb’ayaj yi kab’ijnwi’k kochwa’ twa’ ache taka e mojr ojronerob’. | ||
− | + | ==Ukanwa’r e Ojroner yi Uk’ajna’r== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Verbos Transitivos Causativos | ||
− | xe’ | + | Kansen kochwa’ twa’ kak’anpes e ojroner taka uwi’r yi xe’ uk’ajti xe’ twa’ kache. |
+ | E’ra ja’x tya’ katz’aki inte’ ojroner taka -ES tama uk’a’pa’r e ojronerob’. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | Ajk’un me’yra b’ijnusyaj twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz. |
− | + | Erer acheksu kochwa’ e’ra. | |
+ | {|style="width:40%; margin:1em auto 1em auto; clear:right;" | ||
+ | |- | ||
+ | |style="width:60%;"| | ||
+ | <poem> | ||
+ | Wa’r | ||
+ | Lok’sena’r | ||
+ | Xanb’ar | ||
+ | Takarna’r | ||
+ | </poem> | ||
+ | |style="width:40%;"| | ||
+ | <poem> | ||
+ | uwa’res | ||
+ | inlok’se | ||
+ | uxantes | ||
+ | utakre. | ||
+ | </poem> | ||
+ | |}[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' dibujando.png|right|95px]] | ||
− | + | '''Kamorojse kab’a’:''' | |
− | + | Kab’ijnu mojr ojronerob’ yi katz’ijb’a uk’ajna’rir tya’ uk’eche e -ES Nakpat kawira tuk’a me’yn uyub’i kache taka inte’ ojroner xe’ katz’ijb’a ti kajun. | |
+ | |||
+ | Kawirse e ajkanseyaj. | ||
− | + | ==O’jroner xe’. Me’yrab’ uk’ab’ob’ e pak’ab’, arak’ yi taka e ayanirob’== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Formación de Plurales | ||
+ | Plural de sustantivos relacionados con personas y animales. | ||
+ | B’ajxan twa’ ak’ajti taka e ajkanwa’rob’ kohcwa’ tama kawojroner uyub’i kab’orojse e k’ab’ob’. | ||
− | + | Uyub’i kak’anpes tama e kanwa’r ira e ob’, '''tak'''. | |
− | + | ||
+ | E ob’ ja’x xe’ me’yra kak’anpes tama e ojronerob’. | ||
− | + | E’ra uyajk’o’n kana’ta jay kojt pak’ab’, arak’, yi e ayanirob’ war kak’anpes tama inte’ ojroner. | |
− | + | Aktan e patna’rob’ taka e ajkanwa’rob’ twa’ ja’xirob’ utz’ijb’ob’ mojrix yi akanwob’ inb’utz. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Ukani tama tuk’a ojroner ak’anpespa '''ob’, tak''', tama ojronerob’. | ||
+ | Utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes inte’ o’ inkojt k’ab’a’ taka e '''ob’''',tak. | ||
− | + | k’ani twa’ akanse ab’a’ twa’ asikb’a mojrix ojronerob’ yi ab’orojse a’xin. | |
− | + | <center><gallery widths=200px heights=200px> | |
− | + | Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (103).png | |
+ | Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (103.1).png | ||
+ | </gallery></center> | ||
− | + | '''Kakanwi’k e’rob’''' | |
− | |||
− | + | {| width="50%" style="margin:1em auto 1em auto; clear:both" | |
− | + | |-valign="top" | |
− | + | | style="width:33%"|'''inkojt ''' | |
+ | | style="width:34%"| | ||
+ | | style="width:33%"|'''me’yrob’ ''' | ||
− | + | |- | |
+ | |tata’ - | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |tatob’ | ||
+ | |- | ||
+ | |winik - | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |winikob’ | ||
− | + | |- | |
+ | |o’rk’ab’ | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |o’rk’ab’ob’ | ||
+ | |- | ||
+ | |Ak’ach | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |ak’achob’ | ||
− | + | |- | |
− | + | |Otot | |
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |ototob’ | ||
+ | |- | ||
+ | |Jun | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |junob’ | ||
+ | |} | ||
− | + | '''Uk’anpesna’r e “Tak”''' | |
− | + | {| width="50%" style="margin:1em auto 1em auto; clear:both" | |
+ | |-valign="top" | ||
+ | |- | ||
+ | | style="width:33%"|ixik - | ||
+ | | style="width:34%"|uyub’i kawa’re e | ||
+ | | style="width:33%"|ixiktak | ||
− | + | |- | |
− | + | |tejrom - | |
+ | |uyub’i kawa’re e | ||
+ | |tejormtak | ||
+ | |- | ||
+ | |ixch’ok | ||
+ | |uyub’i kawa’re | ||
+ | |ixch’oktak | ||
+ | |} | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] |
− | + | '''Ta nyo’tot:''' | |
− | + | Inche e patna’r xe’ ak’ajna takaren. | |
− | + | inb’ijnu mojr ojronerob’ yi inb’orojse a’xin tya’ ink’anpes e '''ob’ yi tak''' | |
+ | inche inte’ b’ijnusyaj taka inte’ inte’ ojroner xe’ intz’ijb’a. | ||
− | + | Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj twa’ uwira jay inb’utz. | |
+ | ==Ub’orojsena’r e Ojronerob’== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Plural de adjetivos simples | ||
+ | Tama e kanseyaj ira achekta kochwa’ e ojronerob’ ab’orojsenpa taka e b’ojb’ir k’ab’ob’. | ||
+ | K’ajtin taka e ajkanwa’rob’ kochwa’ tama kanwa’r ira uyub’i ache’npa kochwa’ e’ra. | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | + | E ajkanwa’r ukani inb’utz kochwa’ ab’orojsenpa e ojronerob’ ti kawojroner. | |
− | |||
− | |||
+ | Usikb’ob’ e ojroner taka e pak’ab’ xe’ una’tob’ uyokir e ojroner. | ||
− | + | '''Kawiri’k ira''' | |
+ | :'''Chakchak''' - uyub’i kawa’re '''chakchakob’''' | ||
+ | :'''k’ank’an''' - uyub’i kawa’re '''k’ank’anob’''' | ||
+ | :'''saksak''' - uyub’i kawa’re '''saksakob’''' | ||
+ | '''E Maxtak''' | ||
+ | Uk’ajti e pak’ab’ob’ kochwa’ tama e maxtak xe’ alok’ob’ nojta’ u’t yi raxjor; | ||
+ | Chenob’ ja’x a’yi tama utatob’ turu, tamar taka ke’ ja’xirob’ aturanob’ tama inwojr raxtun, tamar e yaja’ e maxtak raxjor a’yi alok’oy. Tar e’ra maja’x inb’utz twa’ aturanob’ tamar. | ||
− | ''' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] |
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | + | Intz’ijb’a ta nijun e numer ira. | |
− | + | inpojro e tz’ijb’ayaj tya’ kak’anpes e b’orojseyaj ti kawojroner, yi intz’ijb’a ejmarb’ir e tz’ijb’ayaj xe’ inche. | |
− | + | '''Kapatna ta niwotot:''' | |
+ | |||
+ | Komon taka nipya’r insajka mojr ojronerob’ tya’ kak’anpes e | ||
+ | '''ob’,''' tama e b’ojb’ir ojroner. | ||
− | + | Katz’ijb’a e ojroner xe’ katajwi tikajun. | |
− | + | ==Ub’orojsena’r e ojronerob’ taka uwi’rob’== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Plural de adjetivos con raíces posicionales | ||
− | + | Tama e kanseyaj ira achekta kochwa’ e ojronerob’ ab’orojsempa taka e b’ojb’ir k’ab’ob taka uwi’rob’. | |
− | + | K’ajtin taka e ajkanwa’rob’ ke’ tama e kanwa’r ira uyub’i ache’npa taka e ojronerob’ xe’ ayan tuk’a uk’ajna’rir. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | E ajkanwa’r ukani inb’utz kochwa’ ab’orojsenpa e ojronerob’ ti kawojroner taka uwi’rob’. | ||
− | + | Usikb’ob’ e ojroner taka e pak’ab’ xe’ una’tob’ uyokir e ojroner. | |
− | |||
− | + | K’ani twa’ akanse a ajkanwa’rob’ kochwa’ tama e ojroner, k’ani twa’ ache’npa xe’ ojronerob’ uk’ajti. | |
− | |||
+ | '''Kawi’rik ira:''' | ||
+ | :'''we’nix''' | ||
+ | :'''Patna’r''' | ||
+ | :'''Wa’nob’''' | ||
+ | :'''nachb’unob’''' | ||
+ | :'''t’ijrob’''' | ||
+ | :'''kotwa’nob’-''' | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|5px]] | ||
+ | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
+ | |||
+ | Intz’ijb’a ta nijun mojr ojronerob’ tya’ ink’anpes e wi’rob’. | ||
+ | Inwirse e ajkaseyaj twa’ uwira jay inb’utz. | ||
+ | |||
+ | ==Ub’orojsena’r e cha’ k’ab’a’== | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | + | Plural de apellidos. | |
− | + | Ukansena’r e cha’k’ab’ob’ te Ch’orti’ inb’utz, twa’ e ajkanwa’r una’tob’ ub’an. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Ukani uyokir utz’ijb’ana’r e cha’ k’ab’ob’ xe’ achektato’ tama kowojroner Ch’orti’. | ||
− | + | Kakanwi´k tuk´a k´ab´ob´ ayanto tama kawojroner. | |
− | + | :'''Sente’''' | |
+ | :'''Suchité ''' | ||
+ | :Munex | ||
+ | :'''Kanan''' | ||
+ | :'''Xarxente ''' | ||
+ | :'''Chab’ak’''' | ||
+ | :'''Chewe’n''' | ||
+ | :'''Parachiko ''' | ||
+ | :'''sentyob’ ''' | ||
+ | :'''Suchitob’ ''' | ||
+ | :Numexob’ | ||
+ | :'''Kananob’ ''' | ||
+ | :'''Xarxentyob’ ''' | ||
+ | :'''Cha’b’akob’''' | ||
+ | :'''Chewenob’ ''' | ||
+ | :'''Parachikob’''' | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | |
− | + | '''Inpatna ta niwotot:''' | |
+ | |||
+ | *Unb’i taka nitatob’ jay ayan e k’ab’ob’ kochwa’ e’ra. | ||
+ | *Inche inte’ mixu’ tz’ijb’ayaj taka e ojroner ira. | ||
+ | ==B’ijk Ojronerob’== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Las partículas | ||
+ | Partículas direccionales | ||
− | + | Ne’t kochwa’ inkojt ajkanseyaje’t k’ani twa’ awajk’u una’tob’ tuk’a tuk’a ub’ijnusyajob’ e ojronerob’ tama kawojroner. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | K’ani twa’ akanse ab’a’ asikb’a mojr kanwa’rob’, nakpat akanse awajkanseyaj. | ||
+ | '''Tara''' | ||
+ | |||
+ | '''Yaja’''' | ||
+ | |||
+ | '''Tare’x''' | ||
+ | '''Tare’''' | ||
+ | '''Tenxejr''' | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | '''Tartaka e yax''' |
− | ''' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] |
+ | '''Tichan yax''' | ||
+ | |||
+ | '''Ejmar yax''' | ||
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | |||
− | |||
+ | *U’nsta kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan. | ||
+ | *Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj. | ||
+ | ==B’ijk ojronerob’ taka e (ib’)== | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | + | Partículas que indican un instrumento. | |
− | |||
− | + | Twa akanse e ojronerob’ twa’ ak’ab’ajse e ayanirob’ b’an kochwa’ e -ib’ tama e’ra ja’x twa’ atz’ijb’a e ojronerob’ xe’ uk’eche e tz’ijb’ ira, uyub’i ache e; | |
− | + | ||
+ | :tz’ijn'''ib’''' | ||
− | + | :Me’yn'''ib’ ''' | |
− | + | :Lujp'''ib’'''rum | |
− | + | :Tajs'''ib’''' | |
− | |||
− | |||
− | + | :T’ijr'''ib’''' | |
+ | :Xant'''ib’- ''' | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] |
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
+ | *Inme’ynes e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a tichan. | ||
+ | *U’nsta kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan. | ||
+ | *Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj. | ||
− | + | ==Uk’anpesna’r e Chekerib’ B’ijk== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Uso de partículas demostrativas | ||
− | + | Tama uk’anpesna’r e ojoronerob’ ira erer twa’ akanse uchektesnib’ ub’ijnusyajob’, tama e’ra achekta me’yrob’. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | E ajkanwa’r una’ta uk’anpes e chekerib’ b’ijk. | ||
+ | |||
+ | Utz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e chekerib’ b’ijk. | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | :'''Erin''' | ||
+ | :'''e yaja’''' | ||
+ | :'''tara''' | ||
+ | :'''tare’x-''' | ||
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | *Inb’ijnu kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan. | ||
+ | *Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj. | ||
+ | ==Uk’anpesna’r e b’ijk tama mukresna’r== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Uso de partículas negativas. | ||
+ | |||
+ | Tya’ ne’t akanse e ojronerob’ ira taka e ajkanwa’rob’, k’ani twa’ awa’ryob’ tya’ ak’anpespa yi tuk’ot . | ||
+ | Uyub’i ache e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a ta tz’ijnib’te’. | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | + | E ajkanwa’r una’ta uk’anpes e ojronerob’ xe’ umukres xe’ war anumuy. | |
+ | Uysuta me’yra b’ijusyaj taka e ojronerob’ ira. | ||
+ | Tya’ ayan tuk’a k’ani kamukres uyub’i kak’anpes e ojronerob’ ira. | ||
− | + | :'''Ma’''' | |
+ | :'''Ma’chi,''' | ||
+ | :'''Me’ra''' | ||
+ | :'''Me’rer''' | ||
+ | :'''Maja’x''' | ||
+ | :'''Inma’''' | ||
+ | :'''Matuk’a''' | ||
+ | :'''Mab’anb’an''' | ||
+ | :'''la’/ira, li’''' | ||
+ | <poem> | ||
+ | '''Twa’ katz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira.''' | ||
+ | Ne’n '''ma’chi''' inxin ta chinam. | ||
+ | E b’ujk '''ira maja’x''' xe’ ne’n ink’ani. | ||
+ | E jun '''ira maja’x''' ta nib’a. | ||
+ | </poem> | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | ||
+ | '''Inpatna ta Nyo’tot:''' | ||
− | + | *Intz’ijb’a ta nijun e kanseyaj xe’ ch’ar tichan | |
− | + | *U’nsta kora b’ijnusyaj taka e mojr ojronerob’ xe’ ma’to kak’anpes. | |
− | + | ==Uk’anpesna’r e b’ijkob’ twa’ e ub’syaj== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Uso de partículas interrogativas. | ||
− | + | B’ajxan twa’ akanse e ajkanwa’rob’ tama tuk’a tar ak’anpespa e ojronerob’ ira, k’ani twa’ una’tob’ e ajkanwa’r kochwa’ atz’ijb’antz’a. | |
− | |||
− | + | Twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz uyub’i ache tu’tob’ twa’ uwirob’ kochwa’ ak’anpestz’a yi tuk’ot aro’npa ub’syajob’. | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | Pejkan tutob’ inte’ numer tya’ ucheksu e ub’syaj (?) | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | E ajkanwa’r ukani | + | E ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ uk’anpes e ub’syaj tya’ ayan tuk’a k’ani uyub’i o’ una’ta. |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | + | Uche me’yra b’ijnusyaj tama uk’anpesna’r e ojronerob’ ira. | |
− | |||
− | |||
+ | Kakanwi’k e’ra: | ||
− | + | Ojroner xe’ kak’anpes Twa’ kache e ub’syaj. | |
− | + | :'''¿chi tari?''' | |
− | + | :'''¿chi che?''' | |
+ | :'''¿jayte’ ?''' | ||
+ | :'''¿kochwa’?''' | ||
+ | :'''¿ti’n?''' | ||
+ | :'''¿tuk’a?''' | ||
+ | :'''¿tuk’ot?''' | ||
+ | :'''¿tya’?''' | ||
+ | '''Ko’sti’k e b’ijnusyaj taka e ub’syaj''' | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | :¿'''Tya’''' K’ote’t sajmi?. | ||
+ | :¿'''Tuk’a''' o’sre ak’uxi?. | ||
+ | :¿'''Jayte’''' pak’ab’ yo’pa?. | ||
− | |||
'''Inpatna nib’ajner:''' | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
− | + | *Inb’ijnu mojr ub’syaj yi u’nsta e b’ijnusyaj takar. | |
+ | *Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz. | ||
− | + | ==E b’ijnusyaj== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | La oración | ||
− | + | '''E b’ijnusyaj xe’ Ucheksu e’rachir.''' | |
− | |||
− | |||
− | + | Oraciones declarativas o afirmativas. | |
− | |||
− | + | Ukansena’r e b’ijnusyajob’ ja’x twa’ kakay kawejtz’u tuno’r uyokir e ojroner Ch’orti’. | |
+ | Tara ja’x tya’ ne’t uk’ani twa’ acheksu ke’ tama e b’ijnusyaj xe’ atz’ijb’antz’a ja’x xe’ ucheksu inte’ b’ijnusyaj taka inte’ janb’yarir. | ||
− | + | Chen me’yra patna’rob’ taka e maxtak twa’ ja’xirob’ ukanyob’ taka inte’ inb’utzir. | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | K’anpes me’yra tz’ijb’ayaj takarob’ b’an e jun xe’ uk’ab’a kayuxinar, ub’ijrar e ojronerob’, twa’tixe ajkanwarob’ uchob’ e sajkmayaj. | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | + | Ukani utz’ijb’a inb’utz b’ijnusyaj . | |
− | + | Uk’anpes tuno’r uyokir e ojroner Ch’orti’. | |
− | + | Akano usajka e ojronerob’ tama e mojr junob’. | |
+ | |||
+ | '''Kakanwi’k erob’:''' | ||
+ | <poem> | ||
+ | Tara war inpatna | ||
+ | Ixe´n sajmi ta xanb’ar | ||
+ | Kone’r ayntz’i’x | ||
+ | Ejk’ar katijres e uyotot e winik. [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' escribiendo.png|right|95px]] | ||
+ | </poem> | ||
+ | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
− | + | *Inpojro ta inte’ jun jo’te’ b’ijnusyaj, yi intz’ijb’a ta nijun. | |
+ | *Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz. | ||
− | + | ==E b’ijnusyaj xe’ umukres== | |
− | '' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] |
− | + | Oraciones negativas | |
− | |||
− | |||
− | |||
+ | K’ani twa’ ak’ajti taka e ajkanwa’rob’ kochwa’ tama kawojroner uyub’i kamajres inte’ numer. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | Ch’ujkun jay tuno’r e ajkanwa’rob’ utz’ijb’ob’ tu’junob’ yi upejkob’ ub’an. |
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | |
− | + | Una’ta utz’ijb’a e b’ijnusyaj xe’ umukres xe’ war amunuy o’ xe’ a’xin anumuy. | |
− | |||
− | |||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Nakpat aren twa’ ja’xirob’ ub’inwikob’ mojrix b’ijnusyajob’ yi utz’ijb’ikob’ tu junob’. | ||
+ | <poem> | ||
+ | Matuk’a ak’ajna | ||
+ | Ma’chi’x tari sajmi | ||
+ | Ma’chi wate’n ejk’ar | ||
+ | Ejk’ar ma’chi inxin ta chinam. | ||
+ | Me’rato inb’ijnu inch’ab’u e pa’. | ||
+ | </poem> | ||
+ | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
+ | *Inpojro tama inte’ jun e b’ijnusyaj xe’ umukres e numerob’. | ||
+ | *Nakpat intz’ijb’a ta nijun. | ||
+ | *Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz. | ||
+ | ==E b’ijnusyaj te ub’syaj== | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Oraciones interrogativas | ||
− | + | B’ajxan twa’ akanse e ajkanwa’rob’ tama tuk’a tar ak’anpespa e ojronerob’ ira, ka’ni twa’ awa’ryob’, ja’x twa’ ache’npa e ub’syaj tama tuk’i’k takix. | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
+ | Twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz uyub’i ache tu’tob’ twa’ uwirob’ kochwa’ ak’anpesta yi tuk’ot aro’npa ub’syajob’. | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
− | + | Ub’in taka awajkanseyaj jay achekta mojrix ub’syaj. | |
+ | Sikb’an a’xin taka e mojr pak’ab’ob e ub’syaj xe’ uchob’ tya’ ojronob’. | ||
− | + | '''Kakanwi’k e’ra''' | |
+ | :¿Ti’n uyotot atata’? | ||
+ | :¿Tuk’a twa’ akak’uxi kone’r ? | ||
+ | :¿Tuk’ot intaka ixana? | ||
+ | :¿Tya’ turu atu’ kone’r? | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' dibujando.png|right|95px]] | ||
+ | '''Kapatna komon:''' | ||
+ | *Kab’ijnu mojrix ojronerob’ twa’ kach’ijse uyokir kana’tanyaj tama e kanwa’r ira. | ||
+ | *Nakpat katz’ijb’a tikajun. | ||
+ | *Kawirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz. | ||
− | + | ==Kocha’tir e ojroner xe’ b’ojb’ir u’t== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | ‘El adjetivo. El adjetivo común | ||
+ | Kansen e maxtak tuk’a tuk’a k’ab’a’rirob’ achekta yi xe’ uyajk’o’n kana’ta kochu’t e ayanirob’. | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Una’ta uyokir e kochwa’tir e ojroner xe’ b’ojb’ir u’t. | ||
+ | Akano utz’ijba’ e chuchu’ b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira. | ||
+ | Upojro mojr ojroner twa’ uch’ijse a’xin una’tanyaj. | ||
+ | |||
+ | '''Kakanwi’k e’ra:''' | ||
+ | :Saksak | ||
+ | :K’ank’an | ||
+ | :Yaxax | ||
+ | :Takin | ||
+ | :K’ox | ||
+ | Taka e ojronerob’ ira uyub’i akanse twa’ e maxtak utz’ijb’a e b’ijnusyaj ub’an: | ||
+ | :'''K’anka’n''' upik e ixik. | ||
+ | :'''Takin''' usi’ e winik. | ||
+ | :'''Yaxax''' uyopor te’. | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' dibujando.png|right|95px]] | ||
+ | '''Kapatna Komon:''' | ||
− | + | *Kapejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan | |
− | + | *Katz’ijb’a ta nijun e b’inusyaj xe’ kakanwi’x. | |
− | |||
− | * | ||
− | * | ||
− | |||
+ | ==U’tirach e ojroner== | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
− | + | Posicionales | |
− | + | Kansen kochwa’ turu uyokir e ojronerob’. | |
− | + | ||
+ | E’ra ojroner ira uyajk’o’n kana’ta kochwa’ k’ani twa’ turan o’ katurb’a e ayanirob’. | ||
− | + | Cheksun kora ojronerob’ ta tz’ijnib’te’ | |
+ | |||
+ | Chen kora b’ijnusyaj taka e ojroner xe atz’ijb’ix, twa’ e ajkanwa’r ukani yi una’ta | ||
+ | kochwa’ ak’anpesna e b’ijnusyaj tamar. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] |
− | + | Utz’ijb’a uyutirach e ojronerob’ tama inte’ b’ijnusyaj. | |
+ | '''Kakanwi’k e ojronerob’ ira.''' | ||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (118).png|right|400px]] | ||
+ | :kotwa’n | ||
+ | :nachar | ||
+ | :tonor | ||
+ | :kachar | ||
+ | :kotor | ||
+ | :turu | ||
+ | :wa’r | ||
+ | :pakwa’n | ||
+ | :jawar | ||
− | + | <u>Kachik e b’ijnusyaj ub’an: </u> | |
− | ''' | + | :'''Kotor''' e winik tu’t e katata’. |
+ | :'''Nachar''' e te’ | ||
+ | :'''Pakwa’n''' e ak’ach tu sijk. | ||
+ | :'''Jawar''' war awayan e winik. | ||
− | ''' | + | '''Kapatna Komon:''' |
− | + | *Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan | |
+ | *Yi inb’ijnu mojr b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a tichan. | ||
− | '' | + | ==Utz’aknib’ e ojronerob’== |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Los clasificadores | ||
− | + | Ucheksu e mormor k’ab’ob’ xe’ b’ojb’ir u’t. | |
− | + | Kansen ub’an ke’ utz’aknib’ e ojronerob’ ak’anpespa tama tuno’r e tz’ikma’r Ch’orti’. | |
+ | |||
+ | Kochwa’ ak’anpespa taka e k’ab’ob’. | ||
+ | |||
+ | Kochwa’ ak’anpespa taka e ayanirob’. | ||
− | + | Kansen utz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ atz’ijb’a ta tz’ijb’nib’te’. | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' leyendo.png|right|95px]] | ||
+ | Una’ta utz’ijb’a tama inte’ b’ijnusyaj utz’aknib’ e ojronerob’. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (120).png|right|150px]] |
− | ''' | + | B’an kochwa’ e’ra: |
+ | :'''Nixi’''' | ||
+ | :'''Ixkajr''' | ||
− | + | Nominales | |
− | + | :'''te’''' | |
+ | :'''pa’''' | ||
+ | kochwa’ ak’anpespa taka e ayanir xe’: | ||
− | + | :'''wojr''' | |
− | + | :'''wororoj''' | |
+ | :'''pojk''' | ||
− | + | Ak’anpespa taka e ayanir xe’ kochwa’ erob’. | |
− | + | :tzajk | |
+ | :pojk | ||
+ | :poroj | ||
+ | :xejr | ||
+ | :tzejp | ||
+ | :tzuy | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | |
+ | '''Inpatna ta nyo’tot:''' | ||
+ | |||
+ | *Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan | ||
+ | *Inturan inb’ijnu tuk’a mojr b’ijnusyaj intz’ijb’a ta nijun. | ||
+ | *Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | ||
− | + | ==Mixu’ ojroner taka e k’ab’ob’== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Sintagma nominal | ||
+ | |||
+ | Kansen e maxtak tuk’a inb’utzir ukojko twa’ katz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e k’ab’ob’. | ||
+ | K’ani twa’ awajk’u e ojroner xe’ uyajk’u utz’akarir e b’ijnusyaj. | ||
− | + | Kakanwi’k e’ra. | |
+ | :'''E ixik axana''' | ||
+ | :'''E tzyob’ kormob’''' | ||
+ | :'''E mis awayan''' | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | |
+ | '''Inpatna tama e otot Kanseyaj:''' | ||
+ | *Komon taka e ajkanseyaj, inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ kansene’n b’ajxan. | ||
+ | *U’nb’i taka e ajkanseyaj yaj achekta mojr b’ijnusyaj. | ||
− | + | ==Uyuxinar uk’ajna’rirob’ e ojronerob’== | |
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | ||
+ | Sintagma verbal.Tipos de Sintagma verbal | ||
− | + | Kansen yar e maxtak twa’ utz’ijb’ob’ inb’utz e ojroner ch’orti’, tya’ uk’anpes uyuxinar e b’ijnusyaj. | |
+ | |||
+ | Ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ utz’ijb’a uyuxinar e k’ajna’rirob’ tama e ojroner Ch’orti’. | ||
+ | Tama e’ra acheksunpa jay war ojron taka inte’ erachir o’ maja’x. | ||
− | + | :'''Watar sajmi e sitz’''' | |
− | ''' | + | :'''Xujra e te’''' |
− | + | :'''Tejna e si’.''' Tajchna e si’. | |
− | |||
− | |||
+ | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' casa.png|right|95px]] | ||
+ | '''Inpatna ta nyo’tot:''' | ||
+ | *Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan ta nijun. | ||
+ | *Inturan inb’ijnu tuk’a mojr b’ijnusyaj intz’ijb’a ta nijun. | ||
+ | *Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | + | ==Numuy== |
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | |
+ | Voz pasiva | ||
− | + | Tara k’ani kansena’r kochwa’ tama inte’ ojroner, ak’ajpespa xe’ numi’x. | |
− | + | E kanseyaj xe’ twa’ ache, ja’x tya’ ne’t uk’ani twa’ acheksu numuy. | |
+ | :'''K’ejcha tari e ak’ach''' | ||
+ | :'''Sujta e Ijch’ok-'''[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' mujer leyendo.png|right|95px]] | ||
− | + | '''Inpatna nib’ajner:''' | |
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | '''Inpatna nib’ajner:''' | ||
*Inturan inb’ijnu mojr ojroner tama xe’ numuy. | *Inturan inb’ijnu mojr ojroner tama xe’ numuy. | ||
*Intz’ijb’a ta nijun. | *Intz’ijb’a ta nijun. | ||
*Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | *Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | ||
− | |||
− | |||
==E ojroner tya’ kak’anpes e N y M tama e b’ijnusyaj== | ==E ojroner tya’ kak’anpes e N y M tama e b’ijnusyaj== | ||
− | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' enseñando.png|right|110px]] | |
Voz antipasiva | Voz antipasiva | ||
Línea 2064: | Línea 1982: | ||
Una’ta tuk’a ojronerob’ uk’eche e NyM tama utz’ijb’ayaj e ojroner. | Una’ta tuk’a ojronerob’ uk’eche e NyM tama utz’ijb’ayaj e ojroner. | ||
+ | :'''E’ron e ixik.''' | ||
+ | :'''war achonma e pak’ab’.-''' | ||
+ | :'''E Chunpi’ war awe’.''' | ||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (123).png|center|250px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Ch'orti' p (123).png|center|250px]] | ||
Línea 2077: | Línea 1993: | ||
*Intz’ijb’a ta nijun. | *Intz’ijb’a ta nijun. | ||
*Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | *Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj. | ||
+ | |||
+ | [[Categoría:Comunicación y Lenguaje]] [[Categoría:Educación Bilingüe]][[Category:Book:Nuestro_idioma_en_la_escuela_-_ch'orti']] |
Revisión actual del 22:41 17 nov 2017
Ub’ijnusyaj e kanwa’r ira ja’xEditar
- E maxtak unatob’ uk’apesob’ e uyokir e ojronerob’. Una’ta uk’anpes e jun tama uyutirach e ojronerob’ maya.
- E maxtak una’tob’ uk’anpesob’ ub’ijrar ojronerob’ tama uyojroner ob’. Una’ta utz’ijb’ob’ yi o’jronob’ tamar taka inte’ janb’yarir.
Una’tanwa’r uyokir utz’ijb’anar, uk’ani ukansena’r kochwa’ uk’ani tz’ijb’ab’ir e ojroner Ch’orti’.
K’ani twa’ una’ta e intya’ch intya’ch ojronerob’.
Una´ta ke’ e ojorner xe’ me’yrir u’t e tz’ijb’ ukojko.
E ajkanwa’r uk’ani twa’ akani tuno’r e ojronerob’ xe’ ub’ajner u’t taka atz’ijb’antz’a
Una’ta kochwa’ twa’ upejku’t yi kochwa’ twa’ utz’ijb’a.
Kakanw’ik e ojronerob’ irob’:
Tun, mut, sinam, u’t, jun, te’, ch’akte’, pak’b’ar
Ukani ub’an e ojronerob’ xe’ me’yrir u’t e tz’ijb’ ukojko twa’ utz’ijb’anar; b’an kochwa’ e’ra.
Tunob’, mutob’, ototob’, junob’, ch’aktyob’, pak’b’arob’ yi inmojrix.
Inpatna nib’ajner:
Nakpat tya’ inwiri’x e me’ynob’ tichan intz’ijb’a ta nijun tuk’a b’ijnusyaj uyajk’e’n. Nakpat ink’ajti taka e ajkanseyaj.
Inpatna ta niwotot:
Unb’i taka nitatob’ mojr ojronerob’ yi intz’ijb’a ta nijun.
Inche e me’ynob’ taka e ojronerob’ xe’ u’nb’i taka nitatob’, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Uk’anpesna’r e k’ab’ob’ xe’ inte’taka yi xe’ me’yrob’Editar
Ukansena’r e k’ab’ob’ tama e ojroner, k’ani twa’ awira jay la’r utz’ijb’anar.
Taka e k’ab’ob’ xe’ ucheksu xe’ me’yra.
K’ani twa’ akanse kochwa’ utz’ijb’anar e k’ab’ob’ inte’taka yi me’yrob’.
K’ani twa’ awira jay e maxtak war ukanyob’ e kanwa’r ira: b’an kochwa’ erob’: tz’i’, wakax, mut, winik...
Tya’ ayan ayan e k’ab’ob’ ira uyub’i kawa’re: Tz’yob’, wakaxob’, mutob’, winikob’
E ajkanwa’r ukani e intya’ch k’ab’ob’ xe’ akanse una’ta tya’ inkojt taka yi tya’ me’yrob’.
Uche e me’ynob’ tya’ ucheksu e k’ab’o’b xe’ me’yra yi xe’ inkojt taka.
Inpatna nib’ajner:
In che inte’ me’yn tya’ ucheksu inkojt k’ab’a’ yi inte’ tya’ ucheksu me’yra k’ab’ob’.
Kapatna cha’te’rtyo’n: Nakpat tya’ inwiri’x e me’ynob’ xe’ turob’ b’ajxan tz’ijb’an tama ajun tuk’a tuk’a awira tama e me’ynob’.
Nakpat cheksun taka e ajkanseyaj.
Inche e sajkmayaj:
Unb’i taka nitatob’ mojr k’ab’ob’ yi intz’ijb’a ta nijun, nakpat inche e me’ynob’ takar, yi ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Taka e k’ab’ob’ ira, inwejtz’u kocha’ twa’ intz’ijb’a tya’ ucheksu e inb’onir kab’ob’yi tya’ ub’ajner taka.
K’ab’a’rirEditar
Pronombres K’ajtin kochwa’ kochwa’ uyub’i katz’ijb’a e k’ab’a’rirob’ tama e ojroner Ch’orti’.
Uwejtz’unar e k’ab’arirob’ ira inb’utz twa’ ache’npa tama e kanseyaj. Cheksun taka inte’ janb’ya’rir kochwa’ kak’anpes.
Ajk’un ana’ta e’ra: ne’n, ne’t, ja’xir, no’n, no’x, ja’xob’.
Chen mojrix kanwa’r taka e kanseyaj ira, twa’ e ajkanseyaj ira alok’oy inb’utz.
E ajkanwa’r ukani kochwa’ kochwa’ ak’anpespa e ojronerob’ ira.
Uwejtz’u taka. Upya’rob’ twa’ ukani wa’kchetaka.
Una’ta utz’ijb’a mixu’ ojronerob’ takar.
Kawiri’k e me’ynob’ twa’ kakani kapejka kab’a tamar.
Kapatna cha’te’rtyo’n:
Nakpat tya’ awira e me’ynob’, ejtz’un twa’ ipejka ib’a taka ipya’rob’. B’an kochwa’ e’ra: ne’n inpatna......
Inpatna ta nyo’tot:
Unb’i kochwa’ kochwa’ upejka ub’ob’ nipya’rob’.
U’nb’i tya’ uk’anpesob’ e k’ab’a’rir yi intz’ijb’a ta nijun.
Inche e me’ynob’ takar, yi ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Uxejrir e k’ab’a’rirob’Editar
Los sustantivos y su clasificación
Twa’ e ajkanwa’r ukani tuno’r e k’ab’a’rirob’ uk’ani twa’ akanse inmojrach kanwa’r tamar, b’an kochwa’ waynij erer uyub’i awa’re ne’n inwayan, no’n kawayan, no’x ixwayan, ja’xirob’ awayanob’.
Tob’er ne’n intob’oy, ne’t itob’oy, ja’xir atob’oy, no’n katob’oy, no’x ixtob’oy, ja’xirob’ atob’ob’.
Chen taka e mojr kanwa’rob’, ejtz’un awira.
Una’ta uyusta e ojronerob’ taka e k’ab’a’rirob’.
Utz’ijb’a tu jun e ojronerob’ taka uk’anpesna’r e k’ab’a’rirob’.
ka chujki’ke me’ynob’ xe’ achekta ejmar.
Cha’te’rtyo’n:
Nakpat xe’ kawira e me’ynob’, katz’ijb’a tuk’a tuk’a k’ab’a’rirob’ kak’anpes taka e me’ynob’ ira.
E ojroner yi e k’ab’ob’ xe’ a’xin nut’urkataEditar
Sustantivos siempre poseídos. Uso de los prefijos que indican posesión; prefijos sin independencia morfológica.
Ukansena’r e u’t tz’ijb’ u-, a-, ka-, ni-, ucheksu jay tikab’ach o’ twa’ mojrob’.
Kansen e ojronerob’ tya’ ak’anpes e u’t tz’ijb’ irob’.
B’ajxan akanse xe’ inte’taka b’ijnusyaj, b’an kochwa’ e: pik, nar, otot, mis, jun.
Nakpat Kansen tya’ ak’anpes e: u, a, ka, ni b’an kochwa’ e’ra:
Upik, apik, kapik, nipik
Kansen mojrix ojronerob’ tya’ e ajkanwa’r uche ub’ajner
Ukani uk’anpes e: u,a ka, ni tama utz’ijb’anar e ojronerob’ yi tama e b’ijnusyaj.
Cha’te’rtyo’n kapatna:
Nakpat tya’ kawira e me’yn xe’ turu tichan tz’ijb’an tuk’a tuk’a u’t tz’ijb’ xe’ twa’ kak’anpes tamar.
Nakpat katz’ijb’a tikajun e ojroner xe’ kab’ijnu tamar yi kawirse e ajkanseyaj.
Inpatna nib’ajner.
Xab’a e u’t tz’ijb’ xe’ unut’i e ojroner twa’ kana’ta jay tikab’ach o’ ma’, tama e ojronerob’ xe’ tz’ijb’ab’ir ejmar.
Unar, anar, kanar, ninar ta’.
Uyotot, wej, awotot, kawotot, niwotot.
Umis, amis, wakax, kamis, nimis
Ujun, ajun, kajun, nijun, oror, tu’.
Ta nyo’tot:
Unb’i taka nitatob’ tuk’a tuk’a e ayanir xe’ ta nib’a.
Nakpat intz’ijb’a ta nijun yi ejk’ar inwirse niwajkanseyaj.
Uk’anpesna’r uyokir e ojroner tama e k’ab’ob’ xe’ aka’y taka inte’ u’t tz’ijb’Editar
Uso de prefijos que indican posesión para sustantivos que empiezan con una consonante y una vocal
Uk’ani twa’ akanse e ajkanwa’r kochwa’ twa’ uk’anpesob’ e wak nut’urer tz’ijb’ tama e tuno’r tz’ijb’ayaj xe’ ache’npa, cheksun b’ajxan takarob’, nakpat tz’ijb’an tama e tz’ijnib’te’ taka mojrxix kanwa’rob’ twa’ ja’xirob’ akay uyejtz’ob’ uyokir a’xin tama ujunob’.
k’ani twa’ awira jay inb’utz war uchob’ tama ujunob’, jay ma’ k’ani twa’ asutpa awa’re kochwa’ a’xin uyokir.
- ni-
- a-
- u-
- ka-
- i-
- u- ob’
Kansen e ajkanwa’r kochwa’ twa’ uk’anpesob’ e wak tz’ijb’ nut’urer tama e tuno’r tz’ijb’ayaj xe’ ache’npa, Cheksun b’ajxan takarob’, nakpat aren twa’ utz’ijb’ob’ jo’te’ ojroner tama ujunob’, tya’ uk’anpesob’ e wak tz’ijb’. Aren chi k’ani anumuy utz’ijb’a tama e tz’ijnib’te’, twa’ tuno’rob’ e ajkanwa’r uwirob’ yaj inb’utz o’ ma’.
Kansen twa’ e ajkanwa’r akano upojro tama e tzejp junob’ e ojroner xe’ atz’ijba’ntz’a taka e; niw, aw, uw, kaw, iw, iw-ob’, nakpat k’ani twa’ awira jay inb’utz war uchob’, jay awira ayan chi ma’taka utajwi uyokir k’ani twa’ asutpa awa’ryob’ , twa’ e ajkanwa’r ma’chi asatpa tama yar upatna’r.
- niw-
- aw-
- uw-
- kaw-
- iw-
- uw- ob’
Akano kochwa’ a’xin uyokir utz’ijb’ana’r e ojroner Ch’orti’.
Una’ta upojro tama e junob’ e ojronerob’ xe’ uk’eche, ni- a-u-ka-i-u- ob’ yi e niw-aw-uw-kaw-iw-uw- ob’.
Inpatna nib’ajner:
U’nb’i e ojroner xe’ ache’na ta nyo’tot, yi intz’ijb’a e ojronerob’ tya’ ak’anpesna e ni- a-u-ka-i-u- ob’ yi e niw-aw-uw-kaw-iw-uw- ob’.
Inwirse niwajkanseyaj.
E k’ab’ob’ xe’ ub’ajner taka atz’ijb’antz’aEditar
Sustantivos nunca poseídos.
E ajkanwa’r uk’ani twa’ una’ta tuk’a tuk’a ojronerob’ atz’ijb’antz’a ub’ajnerir, k’ani twa’ acheksu a’xin tama e tz’ijb’nib’te’.
K’ani twa’ awira tuk’a twa’ e ojroner ira ma’chi uyub’i kanut’i taka e mojr tz’ijb’ tya’ kaware xe’ maja’x tikab’a .
Kakanwi’k kochwa’ atz’ijb’antz’a e ojronerob’ ira:
k’in
katu’ witzir tokar |
ik’ar
akb’ar jaja’r ek |
Inpatna Nib’ajner:
Inche kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ achekta tichan.
Nakpat inwirse taka nipya’rob’ yi e ajkanseyaj.
K’ab’ob’ xe’ la’rirob’Editar
Sustantivos invariables
Ayan ub’an e ojroner xe’ uk’ab’ajse xe’ ja’x taka tama utz’ijb’anar.
Matuk’a inte’yx b’ijnusyaj tamar.
Cheksun me’yra kanseyaj tama e kanwa’r ira, taka e ajkanwa’r.
E ajkanwa’r una’ta upojro tama e mojr jun e ojronerob’ xe’ la’rob’ taka atz’ijb’antz’a.
Una’ta ucheksu tu’t upya’rob’ e kanwa’r ira.
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a mojrix ojronerob’ xe’ ucheksu la’r taka ub’ijnusyaj.
Nakpata inwirse taka nipya’rob’ yi e ajkanseyaj.
K’ab’a’rirob’ xe’ ak’ajtz’a intya’chixEditar
Sustantivos supletivos
Kansen e ajkanwa’r tuno’r e ojroner xe’ uk’ab’ajse e ayanirob’ b’an kochwa’ xe’ achekta ejmar twa’ e ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ kojron.
K’ani twa’ awira, kochwa’ kochwa’ turu uyokir e ojronerob’ yi inte’k tya’ ak’ajtz’a mojr ojroner.
Patna’r:
Nakpat tya’ awira e me’ynob’ ira sajkan mojr ojronerob’ xe’ intya’ch.
Inche e sajkmayaj:
Unb’i taka nipya’rob’ tuk’a twa’ intya’ch intya’ch e ojroner ira.
K’ab’a’rirob’ xe’ Tz’akar u’tEditar
Sustantivos agregativos.
Ukansena’r e ojronerob’ xe’ tz’akar u’t, k’ani twa’ atz’ijb’a kora ojronerob’ takar.
Ub’in taka e ajkanwa’r tuk’a ojronerob’ una’ta.
K’ani twa’ awira jay e ajkanwa’r una’ta utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ tz’akar u’t.
Uyejtz’u e ojronerob’ xe’ tz’akar u’t yi utz’ijb’a tama jun. Akay uyusta e mixu’ b’ijnusyaj taka e ojroner xe’ ukani. Ukani kochwa’ turu uyokir e ojronerob’ xe’ tz’akar u’t.
Kakanwi’k e ojronerob’ ira:
b’ak
ch’ich’ jor jun pik k’ab’ nuk b’itor |
nib’aker ch’ich’er jorir nijun pikir u’tnik’ab’ nukir nib’itor |
Patna’r
Cha’te’rtyo’n: Nakpat tya’ awira e me’ynob’ ira; sajkan mojr ojronerob’, yi atz’aki uyokir a’xin.
Nakpat chujkun tuk’a me’yn uyub’i ache taka e ojroner xe’ atajwi.
K’ab’a’rirob’ xe’ Ayan Inb’ijk Ula’rirob’Editar
Sustantivos relacionales
K’ajtin b’ajxan taka e ajkanwa’r tuk’a k’ab’a’rirob’ ayan inb’ijk ula’rirob’ tama kawojroner.
Ajk’un una’tob’ kora ojronerob’, twa’ ja’xirob’ utajwyob’ uyokir e kanwa’r ira.
Inb’utz twa’ acheksu e me’yn ub’an taka e k’ab’a’rirob’ xe’ war akanse.
E ajkanwa’r akay uwira jay e ojronerob’ ayan ula’rirob’ tama utz’ijb’anar b’an kochwa’ tama upejkna’r e k’ab’a’rirob’ xe’ war ukanyob’.
K’ani twa’ una’ta kochwa’ twa’ uk’anpes tya’ k’ani utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ a’xin tu’ yejtz’er.
Kanwi’kon kochwa’ kochwa’ twa’ kak’anpes e ojronerob’ ira.
Inpatna nib’ajner: Nakpat tya’ inwira e me’yn xe’ turu tichan, inche mojrix ojronerob’ yi intz’ijb’a ta nijun.
Sajkmayaj:
Unb’i tuk’a mojr ojronob’ uchob’ nipya’rob’ yi intz’ijb’a kochwa’ uk’anpesob’ e kanwa’r.
K’ab’a’rirob’ xe’ cha’te’rti uyokirEditar
Sustantivos compuestos
Ukansena’r e ojroner, b’ajxan k’ani twa’ awajk’u ana’ta kochwa’ turu uyokir e ojroner e syan tz’ijb’ayaj tama kawojroner.
K’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r tuk’ot a’xin cha’te’rti ojroner tama inte’ taka.
Ajk’un ana’ta me’yra ojronerob’ twa’ e ajkanwa’r wa’chetaka utajwi uyokir tama e kanwa’r ira.
Tz’ijb’an kora ojronerob’ tya’ nut’ur e cha’te’rti ojronerob’.
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner e syan tz’ijb’ayaj tama kawojroner.
Ukani tuk’ot a’xin cha’te’rti ojroner tama inte’ taka.
Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’eche cha’te’rti ojronerob’.
Uyusta e me’ynob’ taka e ojroner xe’ cha’te’rti utz’ijb’nar.
Una’ta ak’anpes e ojronerob’, upejku’t yi utz’ijb’a tama jun e kanwa’r ira.
Kawirik e k’ab’ob’ ira.
OJRONER TE XUXRUM
Ayan tan yajr inkojt winik uwira war inte’ nixi’ xuxrum, ub’ijnu a’yi ink’uxi ani, nixi’ xux yaja’ cha’yi tu’jor ja’xir, a’.... injuri ne’n cha’yi, kay a’yi ujuri taka e tun. Tya’ uwira jinpa syan yark’ir xux tu jor . k’a’pa k’ujxa ja’xir umen e yark’irob’. Yixto ketpa turan ma’chixto ach’ujksan umen xe’ k’a’pa k’ujxa unak’u’t, war uyusre e xuxrum ketpa.
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a ta nijun xe’ inb’ijnu tama e numer xe’ inpejku’t b’ajxan.
Nakpat ink’ajti taka nipya’rob’ xe’ b’ijnwe’n.
K’ab’a’rirob’ xe’ intra’n u’tEditar
Sustantivos complejos
B’ajxan k’ani twa’ awajk’u ana’ta kochwa’ turu uyokir e ojroner xe’ intran u’t.
K’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r tuk’ot ayan uyintranir uyokir e k’ab’a’rirob’ tama kawojroner.
Ajk’un una’tob’ kora ojroner tya’ ertz’a e k’ab’ob’ xe’ intran uyokir tama e kanwa’r ira.
Ukani kochwa’ turu uyokir e k’ab’a’rirob’ xe’ intran u’t tama uyokir utz’ijb’anar. Ukani tuk’ot a’xin cha’te’rti ojroner tama inte’ taka.
Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes e kanwa’r ira.
Uyusta e me’ynob’ taka e ojroner xe’ utz’ijb’a.
Ukani upejku’t yi utz’ijb’a e k’ab’a’rirob’ xe’ intran u’t.
Kakanw’ik uyokir e ojronerob’ ira
E patna’r te’ Ch’am b’u’r
Me’yra jab’ob’ akay ache’npa e patna’r ira tama e morwa’rob’. Tama e patna’r ira akay apatnob’ e winikob’, e ixiktak, yi e maxtak, twa’ atakpa e patna’r. uxere ub’ob’ twa’ atakpa e patna’r mojr uch’amyob’ e b’u’r , mojr ujatz’yob’ yi mojr uwajryob’ twa’ ak’a’pa taka. Nakpat atza’y aturanob’ awyob’ takar. Twa’ machi usatyob’, uketyob’ twa’ upak’yob’ inyajrix.
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a ta nijun e k’ajtsyaj xe’ inpejku’t tichan. Nakpat intz’ijb’a xe’ inb’ijnu tamar.
Sajkmayaj:
Insajka mojr ojroner xe’ ayan uyintranir tama uyokir ub’ijnusyaj.
K’ab’ob’ tu’t e k’ab’ob’Editar
Sustantivos de sustantivos
Uk’ani twa’ ana’ta e ajkanwa’r kochwa’ turu uyokir e k’ab’ob’ tu’t e k’ab’ob’.
K’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r tuk’ot ayan e k’ab’ob’ kochwa’ e’ra .
Ajk’un una’tob’ me’yra ojronerob’, tya’ ertz’a e k’ab’ob’ tu’t e k’ab’ob’.
Ukani kochwa’ turu uyokir e k’ab’ob’ tu’t e k’ab’ob’ tama kawojroner. Kach’ujki’k tuk’a war uchob’ e maxtak ira.
Ukani tuk’ot a’xin cha’te’rti ojroner tama inte’ ojroner taka.
Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes e kanwa’r ira.
Uyusta e me’ynob’ taka e ojroner xe’ utz’ijb’a tama xe’ war ukani.
Ukani upejku’t yi utz’ijb’a e k’ab’a’rirob’, xe’ intran u’t.
Nakpat xe’ awirix e me’yn, k’ajtin taka apya’rob’ tuk’a b’ijnusyaj uyajk’e’t.
Uchojb’ana’r O’rkak’ab’
Twa’ ma’chi kamokran, k’ani twa’ poki inb’utz o’rkak’ab’, tamar taka ke’ ya’ kaloch’i e pa’ twa’ kak’uxi, tamar kacha’mi e atz’am, e cha’b’ir b’u’r.
Tamar ixto k’ani twa’ kapoki tya’ xex kawira, tamar ub’an kach’epe kab’a, kasajpi ko’yt.
Inpatna nib’ajner:
Taka e ojronerob’ ira inb’ijnu yaj b’an anumuy.
Nakpat intz’ijb’a ta nijun.
Inpatna Ta nyo’tot:
Insajka mojr ojroner xe’ uk’eche e k’ab’ob’ kochwa’ e’ra tya’ nut’ur tz’ijb’ab’ir cha’te’rti k’ab’ob’.
Ojroner xe’ uk’eche cha’te’ k’ab’a’Editar
Sustantivos Más Sustantivos en Ch’orti’
k’ani twa’ akanse taka e ajaknwa’rob’ ke’ tama kawojroner ayan e k’ab’a’ xe’ cha’te’ u’t atz’ijb’antz’a.
Tz’’jb’akora ojronerob’ twa’ e ajkanwa’r ukani tya’ uk’eche ch’ate’ ojroner.
Irsen taka e me’yn ub’an twa’ ertz’a tya’ tya’ uyub’i kak’anpes.
E ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ uk’anpes yi utz’ijb’a e ojroner xe’ uk’eche cha’te’ k’ab’ob’.
k’ab’ob’ xe’ ma’ chekerEditar
Sustantivos abstractos
Cheksun a’xin ke tama kawojroner achekta e k’ab’ob xe’ ma’chi kawira.
Ajk’un una’ta e ajkanwa’r kochwa’ turu uyokir e kanwa’r ira.
Ajk’un una’tob’ me’yra ojronerob’, tya’ ak’anpespa e ojronerob’ ira.
E ajkanwa’r ukani e intya’ch intya’ch uyokir e k’ab’ob’ xe’ ma’chi kawira.
Una’ta uche e me’yn taka e ojronerob’ xe’ ma’chi kawira.
Ukani utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes e k’ab’ob’ xe’ ma’chi kawira.
Ukani upejku’t yi utz’ijb’a e k’ab’a’rirob’.
Kach’ujki’k e me’yn ira:
Kawari’k tuk’a war uchob’
e pakab’ob’ xe’ turu tama e me’yn tichan.
Inpatna nib’ajner:
Taka e ojronerob’ xe’ achekta tichan intz’ijb’a inte’ b’ijnusyaj ta nijun.
Uk’ajnarir e ojronerob’ taka inte’ k’ab’a’Editar
Los verbos: Verbos intransitivos
Tama e kanseyaj ira k’ani twa’ akanse ke’ e k’ab’a’ xe’ a’si tama uk’ajnar e ojroner, ja’xtaka aketpa ma’tuk’a inte’yx k’ab’a’.
Cheksun uyokir e ojronerob’ xe’ ak’anpespa tama e kanwa’r ira yi e’ra ja’x e: in, i, a, ka, ix, a-ob’.
Tama e’ra ak’anpespa e yokir “A” yi e “B”.
Nakpat ejtz’un awira taka mojrxix ojroner twa’ awira jay e ajkanwa’r war ukani e kanseyaj ira.
Inpatna Nib’ajner:
A’nsi taka e ojronerob’ ira : k’anpesna’r, jayma’r, jarma’r.
Inme’ynes e ojronerob’ ira.
Nakpata awirse niwajkanseyaj.
Arasir Tama Uk’ajnarir e Ojronerob’ taka Inte’ K’ab’aEditar
Conjugación de los Verbos intransitivos
Tama e kanseyaj ira; k’ani twa’ akanse e ojroner xe’ tz’akb’ir u’t, chen uxte’ ojronerob’ tama e tz’ijb’nib’te’, twa’ e ajkanwa’rob’ akanwob’ inb’utz.
E’ra e ajkanwa’r k’ani twa’ uch’ami kochwa’ inte’ aras taka e ojronerob’.
Inyajrix xe’ awajk’ix tuno’r uyokir tama e kanseyaj ira e ajkanwa’r:
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner.
Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ tya’ uk’anpes tz’akb’ir uyokir.
Cha’te’rtyo’n kache e patna’r:
Kasajka kora ojronerob’ yi kache mojrix ojroner kochwa’ xe’ turu tichan.
Ucheksuna’r e jab’ir tama e ojronerEditar
Marcadores de tiempo y aspecto
Tama e kanseyaj ira; acheksenpa uyokir tuno’r e ojronerob’.
Cheksun taka me’yra ojronerob’ tya’ cheker uyokir e ojronerob’, jay warto anumuy, o’ a’xin anumuy yi xe’ numix.
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner.
Una’ta uk’anpes e ojronerob’ xe’ warto anumuy, xe’ a’xin anumuy yi xe’ numuy.
Kach’ujki’k kochwa’ turu uyokir e ojroner Ch’orti’
- a) in-, i-, a- , ka- , ix- a-ob’ taka e war.
- b) e’n, e’t, Ø, o’n, o’x, - ob’
kanwi’kon kochwa’ uyub’i kak’anpes e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ numi’x yi xe’ a’xinto’ anumuy.
Pg Ejemplos | Pg Ejemplos | Pg Ejemplos |
---|---|---|
1a sing. tarye’n | 1a sing. war inxana | 1a sing. inxanato’ |
2a sing. tarye’t | 2a sing. war ixana | 2a sing. ixanato’ |
3a sing. tario | 3a sing. war axana | 3a sing. axanato’ |
1a plu. taryo’n | 1a plu. war kaxana | 1a plu. kaxanato’ |
2a taryo’x | 2a war ixxana | 2a plu. iixxanato’ |
3a plu. taryob’ | 3a plu. wax axanob’ | 3a plu. axanob’to’ |
Patna’r:
Kanut’i kab’a taka e mojr kapya’rob’ yi kache e mormor taka e jokojt maxtakak.
Ko’sta e ojronerob’ tante’ jun tya’ kak’anpes e; in-, i-, a- , ka- , ix- a-ob’ yi e: e’n, e’t, Ø, o’n, o’x, - ob’
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a ta nijun e ojroner tama xe’ war anumuy, xe’ muni’x yi xe’ a’xinto’ anumuy, taka e ojroner wya’r.
Arasir Tama Uk’ajnarir e Ojronerob’ tya’ kak’anpes a,e,i,o,uEditar
Conjugación de verbos intransitivos con vocal inicial
Tama e kanseyaj ira; k’ani twa’ akanse e ojroner xe’ aka’y taka e; a,e,i o,u, chen uxte’ ojronerob’ tama e tz’ijnib’te’, twa’ e ajkanwa’rob’ akanwob’ inb’utz.
Ukani kochwa’ turu uyokir e ojroner.
Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ xe’ tya’ uk’anpes a, e,i,o,u.
Tama e kanseyaj ira uyub’i akanse me’yra ojronerob’ xe’ akay taka e; a, e,i,o,u ch’ujkun b’ajxan xe’ tz’ijb’ab’ir ejmar twa’ awejtz’u mojrxix..
Kach’ujki’k kochwa’ twa’ ak’anpes a, e,i,o,u
- inwe’
- iwe’
- awe’
- uwe’se
- ixwe’
- awyob’
Patna’r:
Cha’te’rtyo’n Kanut’i kab’a.
Nakpat kab’ijnu e ojronerob’ xe’ aka’y atz’ijb’antz’a taka e; a, e,i,o,u.
Katak’b’u ta inte’ jun yi kawirse kapya’rob’ tuk’a tuk’a ojroner katz’ijb’a.
Arasir tama uk’ajnarir e ojronerob’ xe’ aka’y taka e; j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.Editar
Conjugación de verbos intransitivos con consonante inicial
Tama e kanseyaj ira; k’ani twa’ akanse e ojroner xe’ aka’y taka e: j, k’, k, t, p, s, x, w, etc. xe’ achekta tama utz’ijb’anar e ojroner Ch’orti’.
Tz’ijb’an kora ojronerob’ tama e tz’ijnib’te’ xe’ tya’ ak’anpes e u’t tz’ijb’ob’ ira.
Ch’ujkun jay e ajknanwa’r war uche inb’utz.
Tama e kanseyaj ira uyub’i akanse me’yra ojronerob’ xe’ akay taka e; j, k’, k, t, p, s, x, w, etc.
Ukani kochwa’ twa’ uk’anpes e; j, k’, k, t, p, s, x, w, etc. tama utz’ijb’anar e ojroner Ch’orti’.
Una’ta uk’anpes yi utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes tuno’r e u’t tz’ijb’ te ch’orti’.
Inpatna Nib’ajner:
Inturan inb’ijnu mojr ojroner xe’ achekta taka e u’t tz’ijb’ob’ te Ch’orti’.
K’ani twa’ inwira jay war akay e ojroner taka e u’t tz’ijb’ xe’ kakani o’ taka e mojrix u’t xe’ keterto’.
Nakpat intz’ijb’a tama nijun, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Uk’ajna’rir e ojronerob’ taka cha’te’rti k’ab’ob’Editar
Verbos Transitivos
Tama e kanseyaj ira k’ani twa’ akanse e k’ab’a’ xe’ a’si tama uk’ajnar e ojroner, ja’xtaka aketpa ma’tuk’a inte’yx k’ab’a’.
Cheksun uyokir e ojronerob’ xe’ ak’anpespa tama e kanwa’r ira yi e’ra ja’x e; in, a, u, ka, ix-, u-ob’
Tama e kanseyaj ira ne’t twa’ akanse e ojroner tya’ aka’y uyokir kochwa’ e’ra; in, a, u, ka, ix-, u-ob’.
Uyub’i atz’ijb’a e ojroner taka e yokirob’ xe’ achekta b’ajxan.
K’ani twa’ awira jay e ajkanwa’r war ukani inb’utz, k’ani twa’ uyejtz’ob’ ub’an.
Tama e’ra ak’anpespa e yokir “A” yi e “B”.
Inpatna Nib’ajner:
Inturan inb’ijnu mojr ojroner xe’ achekta taka e u’t tz’ijb’ob’ te Ch’orti’. in, a, u, ka, ix-, u-ob’.
Nakpat intz’ijb’a tama nijun, ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Cheyaj Ojronerob’Editar
El Sujeto y El objeto
Tara k’ani twa’ awirse me’yra ojronerob’ tya’ e ajkanwa’r uk’ani twa’ una’ta utz’ijb’a e ojronerob’ taka e; in,a, u, ka, ix, u, ob’, taka uk’ab’a’ e ayanirob’ xe’ achekta.
Tara k’ani twa’ awa’re e maxtak kochwa’ twa’ utz’ijb’ob’ uk’ab’a e ayanir tama inte’ b’ijnusyaj tya’ ak’anpes e; in-, a-, u, ka-, ix, u- ob’.
K’ajtin ub’an tuk’a uk’anpa’rir e k’ab’ob’ tama e bijnusyajob’ tama kawojroner.
ejtz’un kora b’ijnusyaj tama e tz’ijnib’te’ twa’ e ajkanwa’r ukani.
E ajkanwa’r ukani uyusta e b’ijnusyaj.
Una’ta tya’ twa’ uk’anpes e yokirob’ in-, a-, u, ka-, ix, u- ob’.
B’an kochwa’ e’ra:
- Uk’eche’n ta chinam nitu’.
- U’-k’ech-e-n
- Uk’eche’t me’yra ajk’in e patna’r ira.
- U-k’ech-e’t
- Uk’eche utumin tari.
- U-k’ech- Ø
- Uk’echo’n ta kojn nisakun.
- U-k’ech-o’n
- Uk’echo’x ani e xukur.
- U-k’ech- o’x
- Uk’echob’ ixin umururob’ taka e ja’, ta chor.
- U-k’ech-ob’
Inpatna Nib’ajner:
Intz’ijb’a e ojronerob’ tya’ kak’anpes in, a, u, ka, ix-, u-ob’, taka e ojronerob’, pakwa’n, waynij, korma’r, jatz’ma’r.
Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz.
Inpatna ta nyo’tot: U’nb’i e ojroner xe’ ache’na ta nyo’tot yi intz’ijb’a ta nijun, e ojroner xe’ akay taka uyokir e; in, a, u, ka, ix-, u-ob’.
Yi inwirse e ajkanseyaj ejk’ar.
E nijkesyaj Ojronerob’Editar
El movimiento y dirección
Tara k’ani twa’ awirse me’yra ojronerob’ tya’ e ajkanwa’r uk’ani twa’ una’ta utz’ijb’a e ojronerob’ taka e; in,a, u, ka, ix, u, ob’, tya’ cheker tuk’a tuk’a nijkesna’r war achenpa tya’ war kache.
Tama e kanseyaj xe’ ache, ne’t twa’ akanse me’yra ojroner b’ajxan. Twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz.
Ne’t kochwa’ inkojt ajkanwa’ret akani atz’ijb’a e ojronerob’ xe’ uyajk’u inte’ b’ijnusyaj tama inte’ cheyaj.
Uyub’i akanse ub’an taka e ojroner, tob’er, jarma’r, twa’ ja’xirob’ akay uyejtz’ob’ a’xin utz’ijb’a’rir.
Inpatna Nib’ajner:
Inpojro yi intz’ijb’a kora ojronerob’ tya’ uyokir aka’y taka e; in, a, u, ka, ix-, u-ob’, tama e junob’ xe’ akay inpejku’t.
Nakpat inwirse e ajkanseyaj jay inb’utz.
Uwi’r e ojronerob’Editar
La raiz verbal
B’ajxan k’ani twa’ awajk’u una’ta e ajkanwa’r tuk’a k’ani che ta inte’ ojroner.
K’ani twa’ una’ta e ajkanwa’r ke’ tama e’ra achekta cha’te’rti uwi’r e ojronerob’.
Ajk’un una’ta kora ojronerob’ e ajkanwa’r tya’ cheker uk’anpesna’r uwi’r e ojroner.
Tz’ijb’an b’ajxan kora ojroner twa’ e ajkanwa’r uwira tya’ turu uwi’r; b’an kochwa’ e’ra. Xur, nakpta iya’si taka e ojroner ira twa’ ukani inb’utz. uxurye’n, uxuryo’n, uxurye’t, uxuryo’x, uxuri, uxuryob’.
Uyub’i akanse ub’an taka e mojr ojroner xe’ achekta ejmar.
- -tz’ak-
- -b’ok-
- -pak’-
- -chon-
- -b’is-
Tya’ awiri’x xe’ ajkanwa’r uchi’x tuno’r e’ra, aren twa’ ub’ijnu mojr ojroner yi u’tz’ijb’i’k tama e jun nakpta ne’t twa’ ach’ujku jay inb’utz uche.
E ajkanwa’r una’ta uk’anpes uwi’r e ojronerob’ , tama inte’ b’ijnusyaj.
Cha’te’tyo’n Kapatna:
Cha’te’rtyo’n kab’ijnu mojr uwi’rar ojroner yi ka’si takar, twa’ kawira nakpat ti’n uyokir a’xin.
Uk’aparir e OjronerEditar
El Sufijo
Tama e kanseyaj ira k’ani twa’ akanse e maxtak tama utz’akarir e ojroner Ch’orti’ nakpat uwi’r.
K’ani twa’ atz’aki uwi’r a’xin twa’ ana’tanwa tuk’a k’ani che.
Kansen inte’ b’ajxan, nakpat ache taka e ajkanwa’rob’.
Irsen kochwa’ e’ra:
Manwe’n, patne’t, pojch’b’ir, atyo’n; erer awa’re e ajkanwa’r twa’ ub’ijnwob’ mojrix ojronerob’ tama e b’ajxan pak’ab’ yi taka e mojr.
Ukani utz’akir e ojronerob’ taka e’n, e’t, b’ir, o’n
Uyusta e b’ijnusyaj tya’ uk’anpes utz’akarir e ojroner.
Una’ta tama tuk’a opjroner ak’anpespa.
Tara achekta utz’akarir e ojronerob’.
- e’t
- b’ir
- o’n
Taka e mojr ojroner ira aren twa´ uchob´ ub´ ajnerob´ tama ujunob´, nakpat numikob´ utz´ijb´ob´ tama e tz´ijb’nib´te´.
Cha’te’rtyo’n :
Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ ak’anpes utz’akarir e ojroner, nakpat kawirse e ajkanseyaj.
UK’ajna’rir e Ojronerob’Editar
Te k’ay, pejkna’r, Tajwinar, Kojkna’r, Kansenar
B’anjxan k’ani twa’ awajk’u una’tob’ o’ ak’ajti, taka e ajkanwa’rob’ tuk’a uk’anpa’rir e ojronerob’ ira; Kochwa’ uyub’i kawa’re o ka’si taka e ojronerob’ ira. Ajk’un uyokir inb’utz twa’ e ajkanwa’r ukani.
B’an kochwa’ e’ra uyub’i ache taka e mojr ojronerob’ xe’ achekta ejma’r, pejkna’r, tajwina’r, tajwintz’ar, kojkna’r, kansena’r.
Erer akanse ub’an e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira, ak’aywi e mut tama e sakojpa’r.
Kapatna cha’te’rtyo’n: Katz’ijb’a ta inte’ noj jun jo’te’ b’ijnusyaj tya’ kak’anpes e in, a, u, ka, ix-, u-ob’, tama uk’ajna’rir e wayner, jarma’r , tz’ojyir Nakpat kawirse e ajkanseyaj yi kapya’rob’.
K’ajna’rir e Ojronerob’ Ja’xach takaEditar
Conjugación de Verbos Transitivos con direccional
B’anjxan twa’ awa’re o’ ak’ajti taka e ajkanwa’rob’ tuk’a uk’anpa’rir e ojronerob’ ira, kochwa’ uyub’i kawa’re o ka’si taka e ojronerob’, k’ani twa’ akanse tama e ojronerob’ ira xe’ akay ak’anpestz’a ch’ate’rti pak’ab’.
Xurma’r
- inxuri
- axuri,
- uxuri,
- kaxuri
- ix-xuri
- uxuryob’
Inpatna nib’ajner:
Inpojro mojr ojronerob’ yi inche b’an kochwa’ achekta tichan.
Uk’ajna’rir e ojroner taka e tzajtzajirEditar
Transitivo Radical
Tara K’ani twa’ akanse e ajknwa’r tuk’ot a’ronpa kochwa’ yaja’
K’ani twa’ awa’ryob’ tama tuk’a tar kak’anpes uk’ajna’rir e ojroner ira.
Inb’utz ucheksunar ub’an tama e kanwa’r ira uk’ab’ajse tuk’a war ache’npa taka inte’ ojroner b’an ub’ijnusyaj.
Ukani utz’ijb’a yi upejka e ojronerob’ xe’ achekta e tzajtzajir tamar.
- intene’
- a tene’
- utene’,
- katene’
- ixtene’
- utenyob’
Taka e ojronerob’ ira uyub’i ache ub’an e b’ijnusyajob’; b’an kochwa’ e’ra.
Intene’ e kajwe’
Atene e Kajwe’
Itene’ e kajwe’
katene’ e kajwe’.
Ixtene’ e kajwe’
Utenyob’ e kajwe’
B’an kochwa’ e’ra me’yra ojronerob’
xe’ achektes tuk’a war anumuy o’ uk’ab’ajse.
Inpatna nib’ajner :
Inb’ijnu mojr ojroner b’an kochwa’ e kanseyaj xe’ kawira b’ajxan.
Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inche mixu’ ojroner takar.
K’ani twa’ awira jay war ak’anpes e yokirob’ ira : in, a, u, ka, ix-, u-ob’.
Uk’ajnarir e ojronerob’ taka utz’akarirEditar
Transitivos Derivados
Tara k’ani twa’ ana’ta tuk’a twa’, a’ronpa kochwa’ e’ra e ojronerob’ ira, k’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r ke’ tama inte’ ojroner achekta mojrix, b’an kochwa’ e’ra.
E ajkanwa’r ukani usikb’a tama e mixu’ ojronerob’ uk’ajnarir e ojronerob’.
E Ch’aku’ mut
Ayan inte’ ojroner tama uyarwa’r e inkojt mut xe’ uk’ab’a’ ch’aku’, che a’yi tama uyarwa’r e mut ira anumuy a’yi me’yra manb’anir, twa’ inkojt pak’ab’ob’. B’an e’yni chenob’ oni’x; jay inkojt alok’oy axana uk’ani twa’ ub’isi u’t b’ajxan, xe’ twa’ alok’oy. Kone’r tuno’r k’ub’seyaj kochwa’ e’ra ma’chi’x
ak’ub’sena; e b’ijnusyaj ira k’ani arob’na’r e maxtakob’ twa’ uchojb’es ub’ob’.
Patna’r Cha’te’rtyo’n:
Kapejku’t e tz’ijb’ayaj xe’ ch’a’r tichan Nakpat twa’ asikb’a awira jay achekta e ojronerob’ tya’ ak’anpespa u,a… b’an kochwa’ achekta tichan, yi atz´ijb´a ta jun.
Uk’ajna’rir e ojronerob’ lok’esb’irEditar
Conjugación Verbal del Transitivo Derivado
K’ani twa’ akanse kochwa’ tama e ojroner Ch’orti’ achekta ub’an e tz’akarir tama uk’a’pa’rir e ojroner.
K’ani twa’ awa’re e ajkanwa’r tuk’a twa’ ache’npa taka e kanwa’r ira.
Ukani uk’anpes e ojroner xe’ achekta mojrix, tama inte’ ojroner.
Tama e’ra achekta me’yra ojronerob’ kochwa’ e’ra.
wi’r |
tz’akb’irix |
Uk’ajna’rir e ojronerob’ lok’esb’ir.
Kawejtz’i’k inte’ ojroner taka e Mak = majka’r
- inmaki
- amaki
- umaki
- kamaki
- ix-maki
- umakyob’
Inpatna nib’ajner:
Nakpat xe’ awirix e kanwa’r xe’ turu tichan Kone’r pejku’t e tz’ijb’ayaj yi kab’ijnwi’k kochwa’ twa’ ache taka e mojr ojronerob’.
Ukanwa’r e Ojroner yi Uk’ajna’rEditar
Verbos Transitivos Causativos
Kansen kochwa’ twa’ kak’anpes e ojroner taka uwi’r yi xe’ uk’ajti xe’ twa’ kache.
E’ra ja’x tya’ katz’aki inte’ ojroner taka -ES tama uk’a’pa’r e ojronerob’.
Ajk’un me’yra b’ijnusyaj twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz. Erer acheksu kochwa’ e’ra.
Wa’r |
uwa’res |
Kamorojse kab’a’:
Kab’ijnu mojr ojronerob’ yi katz’ijb’a uk’ajna’rir tya’ uk’eche e -ES Nakpat kawira tuk’a me’yn uyub’i kache taka inte’ ojroner xe’ katz’ijb’a ti kajun.
Kawirse e ajkanseyaj.
O’jroner xe’. Me’yrab’ uk’ab’ob’ e pak’ab’, arak’ yi taka e ayanirob’Editar
Formación de Plurales Plural de sustantivos relacionados con personas y animales.
B’ajxan twa’ ak’ajti taka e ajkanwa’rob’ kohcwa’ tama kawojroner uyub’i kab’orojse e k’ab’ob’.
Uyub’i kak’anpes tama e kanwa’r ira e ob’, tak.
E ob’ ja’x xe’ me’yra kak’anpes tama e ojronerob’.
E’ra uyajk’o’n kana’ta jay kojt pak’ab’, arak’, yi e ayanirob’ war kak’anpes tama inte’ ojroner.
Aktan e patna’rob’ taka e ajkanwa’rob’ twa’ ja’xirob’ utz’ijb’ob’ mojrix yi akanwob’ inb’utz.
Ukani tama tuk’a ojroner ak’anpespa ob’, tak, tama ojronerob’.
Utz’ijb’a e ojronerob’ tya’ uk’anpes inte’ o’ inkojt k’ab’a’ taka e ob’,tak.
k’ani twa’ akanse ab’a’ twa’ asikb’a mojrix ojronerob’ yi ab’orojse a’xin.
Kakanwi’k e’rob’
inkojt | me’yrob’ | |
tata’ - | uyub’i kawa’re | tatob’ |
winik - | uyub’i kawa’re | winikob’ |
o’rk’ab’ | uyub’i kawa’re | o’rk’ab’ob’ |
Ak’ach | uyub’i kawa’re | ak’achob’ |
Otot | uyub’i kawa’re | ototob’ |
Jun | uyub’i kawa’re | junob’ |
Uk’anpesna’r e “Tak”
ixik - | uyub’i kawa’re e | ixiktak |
tejrom - | uyub’i kawa’re e | tejormtak |
ixch’ok | uyub’i kawa’re | ixch’oktak |
Ta nyo’tot:
Inche e patna’r xe’ ak’ajna takaren.
inb’ijnu mojr ojronerob’ yi inb’orojse a’xin tya’ ink’anpes e ob’ yi tak inche inte’ b’ijnusyaj taka inte’ inte’ ojroner xe’ intz’ijb’a.
Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj twa’ uwira jay inb’utz.
Ub’orojsena’r e Ojronerob’Editar
Plural de adjetivos simples
Tama e kanseyaj ira achekta kochwa’ e ojronerob’ ab’orojsenpa taka e b’ojb’ir k’ab’ob’.
K’ajtin taka e ajkanwa’rob’ kochwa’ tama kanwa’r ira uyub’i ache’npa kochwa’ e’ra.
E ajkanwa’r ukani inb’utz kochwa’ ab’orojsenpa e ojronerob’ ti kawojroner.
Usikb’ob’ e ojroner taka e pak’ab’ xe’ una’tob’ uyokir e ojroner.
Kawiri’k ira
- Chakchak - uyub’i kawa’re chakchakob’
- k’ank’an - uyub’i kawa’re k’ank’anob’
- saksak - uyub’i kawa’re saksakob’
E Maxtak
Uk’ajti e pak’ab’ob’ kochwa’ tama e maxtak xe’ alok’ob’ nojta’ u’t yi raxjor; Chenob’ ja’x a’yi tama utatob’ turu, tamar taka ke’ ja’xirob’ aturanob’ tama inwojr raxtun, tamar e yaja’ e maxtak raxjor a’yi alok’oy. Tar e’ra maja’x inb’utz twa’ aturanob’ tamar.
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a ta nijun e numer ira.
inpojro e tz’ijb’ayaj tya’ kak’anpes e b’orojseyaj ti kawojroner, yi intz’ijb’a ejmarb’ir e tz’ijb’ayaj xe’ inche.
Kapatna ta niwotot:
Komon taka nipya’r insajka mojr ojronerob’ tya’ kak’anpes e ob’, tama e b’ojb’ir ojroner.
Katz’ijb’a e ojroner xe’ katajwi tikajun.
Ub’orojsena’r e ojronerob’ taka uwi’rob’Editar
Plural de adjetivos con raíces posicionales
Tama e kanseyaj ira achekta kochwa’ e ojronerob’ ab’orojsempa taka e b’ojb’ir k’ab’ob taka uwi’rob’.
K’ajtin taka e ajkanwa’rob’ ke’ tama e kanwa’r ira uyub’i ache’npa taka e ojronerob’ xe’ ayan tuk’a uk’ajna’rir.
E ajkanwa’r ukani inb’utz kochwa’ ab’orojsenpa e ojronerob’ ti kawojroner taka uwi’rob’.
Usikb’ob’ e ojroner taka e pak’ab’ xe’ una’tob’ uyokir e ojroner.
K’ani twa’ akanse a ajkanwa’rob’ kochwa’ tama e ojroner, k’ani twa’ ache’npa xe’ ojronerob’ uk’ajti.
Kawi’rik ira:
- we’nix
- Patna’r
- Wa’nob’
- nachb’unob’
- t’ijrob’
- kotwa’nob’-
Inpatna nib’ajner:
Intz’ijb’a ta nijun mojr ojronerob’ tya’ ink’anpes e wi’rob’. Inwirse e ajkaseyaj twa’ uwira jay inb’utz.
Ub’orojsena’r e cha’ k’ab’a’Editar
Plural de apellidos.
Ukansena’r e cha’k’ab’ob’ te Ch’orti’ inb’utz, twa’ e ajkanwa’r una’tob’ ub’an.
Ukani uyokir utz’ijb’ana’r e cha’ k’ab’ob’ xe’ achektato’ tama kowojroner Ch’orti’.
Kakanwi´k tuk´a k´ab´ob´ ayanto tama kawojroner.
- Sente’
- Suchité
- Munex
- Kanan
- Xarxente
- Chab’ak’
- Chewe’n
- Parachiko
- sentyob’
- Suchitob’
- Numexob’
- Kananob’
- Xarxentyob’
- Cha’b’akob’
- Chewenob’
- Parachikob’
Inpatna ta niwotot:
- Unb’i taka nitatob’ jay ayan e k’ab’ob’ kochwa’ e’ra.
- Inche inte’ mixu’ tz’ijb’ayaj taka e ojroner ira.
B’ijk Ojronerob’Editar
Las partículas Partículas direccionales
Ne’t kochwa’ inkojt ajkanseyaje’t k’ani twa’ awajk’u una’tob’ tuk’a tuk’a ub’ijnusyajob’ e ojronerob’ tama kawojroner.
K’ani twa’ akanse ab’a’ asikb’a mojr kanwa’rob’, nakpat akanse awajkanseyaj.
Tara
Yaja’
Tare’x
Tare’
Tenxejr
Tartaka e yax
Tichan yax
Ejmar yax
Inpatna nib’ajner:
- U’nsta kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan.
- Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj.
B’ijk ojronerob’ taka e (ib’)Editar
Partículas que indican un instrumento.
Twa akanse e ojronerob’ twa’ ak’ab’ajse e ayanirob’ b’an kochwa’ e -ib’ tama e’ra ja’x twa’ atz’ijb’a e ojronerob’ xe’ uk’eche e tz’ijb’ ira, uyub’i ache e;
- tz’ijnib’
- Me’ynib’
- Lujpib’rum
- Tajsib’
- T’ijrib’
- Xantib’-
Inpatna nib’ajner:
- Inme’ynes e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a tichan.
- U’nsta kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan.
- Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj.
Uk’anpesna’r e Chekerib’ B’ijkEditar
Uso de partículas demostrativas
Tama uk’anpesna’r e ojoronerob’ ira erer twa’ akanse uchektesnib’ ub’ijnusyajob’, tama e’ra achekta me’yrob’.
E ajkanwa’r una’ta uk’anpes e chekerib’ b’ijk.
Utz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e chekerib’ b’ijk.
- Erin
- e yaja’
- tara
- tare’x-
Inpatna nib’ajner:
- Inb’ijnu kora b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ turob’ tichan.
- Intz’ijb’a ta nijun, nakpat inwirse taka e ajkanseyaj.
Uk’anpesna’r e b’ijk tama mukresna’rEditar
Uso de partículas negativas.
Tya’ ne’t akanse e ojronerob’ ira taka e ajkanwa’rob’, k’ani twa’ awa’ryob’ tya’ ak’anpespa yi tuk’ot .
Uyub’i ache e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a ta tz’ijnib’te’.
E ajkanwa’r una’ta uk’anpes e ojronerob’ xe’ umukres xe’ war anumuy.
Uysuta me’yra b’ijusyaj taka e ojronerob’ ira.
Tya’ ayan tuk’a k’ani kamukres uyub’i kak’anpes e ojronerob’ ira.
- Ma’
- Ma’chi,
- Me’ra
- Me’rer
- Maja’x
- Inma’
- Matuk’a
- Mab’anb’an
- la’/ira, li’
Twa’ katz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira.
Ne’n ma’chi inxin ta chinam.
E b’ujk ira maja’x xe’ ne’n ink’ani.
E jun ira maja’x ta nib’a.
Inpatna ta Nyo’tot:
- Intz’ijb’a ta nijun e kanseyaj xe’ ch’ar tichan
- U’nsta kora b’ijnusyaj taka e mojr ojronerob’ xe’ ma’to kak’anpes.
Uk’anpesna’r e b’ijkob’ twa’ e ub’syajEditar
Uso de partículas interrogativas.
B’ajxan twa’ akanse e ajkanwa’rob’ tama tuk’a tar ak’anpespa e ojronerob’ ira, k’ani twa’ una’tob’ e ajkanwa’r kochwa’ atz’ijb’antz’a.
Twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz uyub’i ache tu’tob’ twa’ uwirob’ kochwa’ ak’anpestz’a yi tuk’ot aro’npa ub’syajob’.
Pejkan tutob’ inte’ numer tya’ ucheksu e ub’syaj (?)
E ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ uk’anpes e ub’syaj tya’ ayan tuk’a k’ani uyub’i o’ una’ta.
Uche me’yra b’ijnusyaj tama uk’anpesna’r e ojronerob’ ira.
Kakanwi’k e’ra:
Ojroner xe’ kak’anpes Twa’ kache e ub’syaj.
- ¿chi tari?
- ¿chi che?
- ¿jayte’ ?
- ¿kochwa’?
- ¿ti’n?
- ¿tuk’a?
- ¿tuk’ot?
- ¿tya’?
Ko’sti’k e b’ijnusyaj taka e ub’syaj
- ¿Tya’ K’ote’t sajmi?.
- ¿Tuk’a o’sre ak’uxi?.
- ¿Jayte’ pak’ab’ yo’pa?.
Inpatna nib’ajner:
- Inb’ijnu mojr ub’syaj yi u’nsta e b’ijnusyaj takar.
- Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz.
E b’ijnusyajEditar
La oración
E b’ijnusyaj xe’ Ucheksu e’rachir.
Oraciones declarativas o afirmativas.
Ukansena’r e b’ijnusyajob’ ja’x twa’ kakay kawejtz’u tuno’r uyokir e ojroner Ch’orti’.
Tara ja’x tya’ ne’t uk’ani twa’ acheksu ke’ tama e b’ijnusyaj xe’ atz’ijb’antz’a ja’x xe’ ucheksu inte’ b’ijnusyaj taka inte’ janb’yarir.
Chen me’yra patna’rob’ taka e maxtak twa’ ja’xirob’ ukanyob’ taka inte’ inb’utzir.
K’anpes me’yra tz’ijb’ayaj takarob’ b’an e jun xe’ uk’ab’a kayuxinar, ub’ijrar e ojronerob’, twa’tixe ajkanwarob’ uchob’ e sajkmayaj.
Ukani utz’ijb’a inb’utz b’ijnusyaj .
Uk’anpes tuno’r uyokir e ojroner Ch’orti’.
Akano usajka e ojronerob’ tama e mojr junob’.
Kakanwi’k erob’:
Inpatna nib’ajner:
- Inpojro ta inte’ jun jo’te’ b’ijnusyaj, yi intz’ijb’a ta nijun.
- Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz.
E b’ijnusyaj xe’ umukresEditar
Oraciones negativas
K’ani twa’ ak’ajti taka e ajkanwa’rob’ kochwa’ tama kawojroner uyub’i kamajres inte’ numer.
Ch’ujkun jay tuno’r e ajkanwa’rob’ utz’ijb’ob’ tu’junob’ yi upejkob’ ub’an.
Una’ta utz’ijb’a e b’ijnusyaj xe’ umukres xe’ war amunuy o’ xe’ a’xin anumuy.
Nakpat aren twa’ ja’xirob’ ub’inwikob’ mojrix b’ijnusyajob’ yi utz’ijb’ikob’ tu junob’.
Matuk’a ak’ajna
Ma’chi’x tari sajmi
Ma’chi wate’n ejk’ar
Ejk’ar ma’chi inxin ta chinam.
Me’rato inb’ijnu inch’ab’u e pa’.
Inpatna nib’ajner:
- Inpojro tama inte’ jun e b’ijnusyaj xe’ umukres e numerob’.
- Nakpat intz’ijb’a ta nijun.
- Inwirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz.
E b’ijnusyaj te ub’syajEditar
Oraciones interrogativas
B’ajxan twa’ akanse e ajkanwa’rob’ tama tuk’a tar ak’anpespa e ojronerob’ ira, ka’ni twa’ awa’ryob’, ja’x twa’ ache’npa e ub’syaj tama tuk’i’k takix.
Twa’ e ajkanwa’r ukani inb’utz uyub’i ache tu’tob’ twa’ uwirob’ kochwa’ ak’anpesta yi tuk’ot aro’npa ub’syajob’.
Ub’in taka awajkanseyaj jay achekta mojrix ub’syaj. Sikb’an a’xin taka e mojr pak’ab’ob e ub’syaj xe’ uchob’ tya’ ojronob’.
Kakanwi’k e’ra
- ¿Ti’n uyotot atata’?
- ¿Tuk’a twa’ akak’uxi kone’r ?
- ¿Tuk’ot intaka ixana?
- ¿Tya’ turu atu’ kone’r?
Kapatna komon:
- Kab’ijnu mojrix ojronerob’ twa’ kach’ijse uyokir kana’tanyaj tama e kanwa’r ira.
- Nakpat katz’ijb’a tikajun.
- Kawirse e ajkanseyaj, twa’ uwira jay inb’utz.
Kocha’tir e ojroner xe’ b’ojb’ir u’tEditar
‘El adjetivo. El adjetivo común
Kansen e maxtak tuk’a tuk’a k’ab’a’rirob’ achekta yi xe’ uyajk’o’n kana’ta kochu’t e ayanirob’.
Una’ta uyokir e kochwa’tir e ojroner xe’ b’ojb’ir u’t. Akano utz’ijba’ e chuchu’ b’ijnusyaj taka e ojronerob’ ira. Upojro mojr ojroner twa’ uch’ijse a’xin una’tanyaj.
Kakanwi’k e’ra:
- Saksak
- K’ank’an
- Yaxax
- Takin
- K’ox
Taka e ojronerob’ ira uyub’i akanse twa’ e maxtak utz’ijb’a e b’ijnusyaj ub’an:
- K’anka’n upik e ixik.
- Takin usi’ e winik.
- Yaxax uyopor te’.
Kapatna Komon:
- Kapejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan
- Katz’ijb’a ta nijun e b’inusyaj xe’ kakanwi’x.
U’tirach e ojronerEditar
Posicionales
Kansen kochwa’ turu uyokir e ojronerob’.
E’ra ojroner ira uyajk’o’n kana’ta kochwa’ k’ani twa’ turan o’ katurb’a e ayanirob’.
Cheksun kora ojronerob’ ta tz’ijnib’te’
Chen kora b’ijnusyaj taka e ojroner xe atz’ijb’ix, twa’ e ajkanwa’r ukani yi una’ta
kochwa’ ak’anpesna e b’ijnusyaj tamar.
Utz’ijb’a uyutirach e ojronerob’ tama inte’ b’ijnusyaj.
Kakanwi’k e ojronerob’ ira.
- kotwa’n
- nachar
- tonor
- kachar
- kotor
- turu
- wa’r
- pakwa’n
- jawar
Kachik e b’ijnusyaj ub’an:
- Kotor e winik tu’t e katata’.
- Nachar e te’
- Pakwa’n e ak’ach tu sijk.
- Jawar war awayan e winik.
Kapatna Komon:
- Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan
- Yi inb’ijnu mojr b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ katz’ijb’a tichan.
Utz’aknib’ e ojronerob’Editar
Los clasificadores
Ucheksu e mormor k’ab’ob’ xe’ b’ojb’ir u’t.
Kansen ub’an ke’ utz’aknib’ e ojronerob’ ak’anpespa tama tuno’r e tz’ikma’r Ch’orti’.
Kochwa’ ak’anpespa taka e k’ab’ob’.
Kochwa’ ak’anpespa taka e ayanirob’.
Kansen utz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e ojronerob’ xe’ atz’ijb’a ta tz’ijb’nib’te’.
Una’ta utz’ijb’a tama inte’ b’ijnusyaj utz’aknib’ e ojronerob’.
B’an kochwa’ e’ra:
- Nixi’
- Ixkajr
Nominales
- te’
- pa’
kochwa’ ak’anpespa taka e ayanir xe’:
- wojr
- wororoj
- pojk
Ak’anpespa taka e ayanir xe’ kochwa’ erob’.
- tzajk
- pojk
- poroj
- xejr
- tzejp
- tzuy
Inpatna ta nyo’tot:
- Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan
- Inturan inb’ijnu tuk’a mojr b’ijnusyaj intz’ijb’a ta nijun.
- Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
Mixu’ ojroner taka e k’ab’ob’Editar
Sintagma nominal
Kansen e maxtak tuk’a inb’utzir ukojko twa’ katz’ijb’a e b’ijnusyaj taka e k’ab’ob’. K’ani twa’ awajk’u e ojroner xe’ uyajk’u utz’akarir e b’ijnusyaj.
Kakanwi’k e’ra.
- E ixik axana
- E tzyob’ kormob’
- E mis awayan
Inpatna tama e otot Kanseyaj:
- Komon taka e ajkanseyaj, inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ kansene’n b’ajxan.
- U’nb’i taka e ajkanseyaj yaj achekta mojr b’ijnusyaj.
Uyuxinar uk’ajna’rirob’ e ojronerob’Editar
Sintagma verbal.Tipos de Sintagma verbal
Kansen yar e maxtak twa’ utz’ijb’ob’ inb’utz e ojroner ch’orti’, tya’ uk’anpes uyuxinar e b’ijnusyaj.
Ajkanwa’r ukani kochwa’ twa’ utz’ijb’a uyuxinar e k’ajna’rirob’ tama e ojroner Ch’orti’.
Tama e’ra acheksunpa jay war ojron taka inte’ erachir o’ maja’x.
- Watar sajmi e sitz’
- Xujra e te’
- Tejna e si’. Tajchna e si’.
Inpatna ta nyo’tot:
- Inpejku’t e b’ijnusyaj xe’ tz’ijb’ab’ir tichan ta nijun.
- Inturan inb’ijnu tuk’a mojr b’ijnusyaj intz’ijb’a ta nijun.
- Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
NumuyEditar
Voz pasiva
Tara k’ani kansena’r kochwa’ tama inte’ ojroner, ak’ajpespa xe’ numi’x.
E kanseyaj xe’ twa’ ache, ja’x tya’ ne’t uk’ani twa’ acheksu numuy.
- K’ejcha tari e ak’ach
- Sujta e Ijch’ok-
Inpatna nib’ajner:
- Inturan inb’ijnu mojr ojroner tama xe’ numuy.
- Intz’ijb’a ta nijun.
- Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.
E ojroner tya’ kak’anpes e N y M tama e b’ijnusyajEditar
Voz antipasiva
E’ra ucheksu me’yra b’ijnusyaj tama utz’ijb’anar e ojroner Ch’orti’, ja’x xe’ ucheksu tuk’a war anumuy.
E ajkanwa’r una’ta unk’anpes e N y M tama e tz’ijb’ayaj e b’ijnusyajob’.
Una’ta tuk’a ojronerob’ uk’eche e NyM tama utz’ijb’ayaj e ojroner.
- E’ron e ixik.
- war achonma e pak’ab’.-
- E Chunpi’ war awe’.
Inpatna nib’ajner:
- Inturan inb’ijnu mojr ojroner tama xe’ numuy.
- Intz’ijb’a ta nijun.
- Ejk’ar inwirse e ajkanseyaj.