Stxumb’anil b’oj ya’lob’al smay stxolil ab’xub’al Popti’ Reconocimiento y sensibilización gramatical
(No se muestran 20 ediciones intermedias de 2 usuarios) | |||
Línea 4: | Línea 4: | ||
__TOC__ | __TOC__ | ||
<div style="clear:both"></div> | <div style="clear:both"></div> | ||
− | ==Ilb’eh | + | ==Ilb’eh== |
#Xa yohtajnhe’ nixhtej unin stxumni b’oj smunlanhen stxolb’anil ab’xub’al Popti’. | #Xa yohtajnhe’ nixhtej unin stxumni b’oj smunlanhen stxolb’anil ab’xub’al Popti’. | ||
#Xa ch’ohtajnhe yoknikoj b’ab’el stxolb’anil ab’xub’al Popti’ yu, kat stz’ib’nhenoj b’oj yalnoj tzet chal sk’ul yul yab’xub’al. | #Xa ch’ohtajnhe yoknikoj b’ab’el stxolb’anil ab’xub’al Popti’ yu, kat stz’ib’nhenoj b’oj yalnoj tzet chal sk’ul yul yab’xub’al. | ||
Línea 61: | Línea 61: | ||
#Ko saya’wej sat hune’ humti’ yaq’b’ilxa yeb’al tzet xko munlanhe. | #Ko saya’wej sat hune’ humti’ yaq’b’ilxa yeb’al tzet xko munlanhe. | ||
− | ==Syixmab’al hej b’ihe | + | ==Syixmab’al hej b’ihe== |
Xhko mohb’a hunun sb’eyal hej b’iheti’ yinh swaj majan tzet b’oj chu ko helni: | Xhko mohb’a hunun sb’eyal hej b’iheti’ yinh swaj majan tzet b’oj chu ko helni: | ||
{|style="width:40%;" | {|style="width:40%;" | ||
Línea 182: | Línea 182: | ||
#Awejay hayeb’ojxa yeb’al yib’anhiloj hun munilti’ | #Awejay hayeb’ojxa yeb’al yib’anhiloj hun munilti’ | ||
− | ==Hej b’ihe masan etnheb’il | + | ==Hej b’ihe masan etnheb’il== |
Chalilojti’ chub’il yul jab’xub’al, ay hun majan hej b’ihe machojab’ sje kok’ul masan etnheb’il chu kotz’ib’nheni, haxkam ta machoj, mach yelapnohal xhjab’e. Sunil ti’xin yilal xhko kuy nixhtej unin yinh, haxinwal mach k’ayotoj yet kam skuynuj hej tzetet yinh jab’xub’al. | Chalilojti’ chub’il yul jab’xub’al, ay hun majan hej b’ihe machojab’ sje kok’ul masan etnheb’il chu kotz’ib’nheni, haxkam ta machoj, mach yelapnohal xhjab’e. Sunil ti’xin yilal xhko kuy nixhtej unin yinh, haxinwal mach k’ayotoj yet kam skuynuj hej tzetet yinh jab’xub’al. | ||
Línea 288: | Línea 288: | ||
Wal ti’nanh haxa ya’ kuywahom ch’ijb’aloj smunlanhenoj nixhtej unin yaq’b’ilxa hej b’ihe haka’ hune’ xax koyeti’. | Wal ti’nanh haxa ya’ kuywahom ch’ijb’aloj smunlanhenoj nixhtej unin yaq’b’ilxa hej b’ihe haka’ hune’ xax koyeti’. | ||
− | ==Hej tz’ib’ ch’oknikoj yet tz’ib’ mach snuq’al chu yichikoj ko tz’ib’nhen hunuj tzoti’ | + | ==Hej tz’ib’ ch’oknikoj yet tz’ib’ mach snuq’al chu yichikoj ko tz’ib’nhen hunuj tzoti’== |
Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatojti’, ta mach snuq’al tz’ib’ yichob’anil hunuj tzoti’, ta chaltu’, nantik’a tz’ib’ ch’oknipaxkoj jetnheni. Haka’ti’ la’i: | Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatojti’, ta mach snuq’al tz’ib’ yichob’anil hunuj tzoti’, ta chaltu’, nantik’a tz’ib’ ch’oknipaxkoj jetnheni. Haka’ti’ la’i: | ||
<div style="width:30%;"> | <div style="width:30%;"> | ||
Línea 341: | Línea 341: | ||
'''Munil yul kuyum:''' | '''Munil yul kuyum:''' | ||
− | Skwentaxa ya’ kuywahom kam snimejnhen hun munilti’, haxinwal q’a’ skuyu’ nixhtej unin hun majan munilti’. | + | Skwentaxa ya’ kuywahom kam snimejnhen hun munilti’, haxinwal q’a’ skuyu’ nixhtej unin hun majan munilti’. |
− | ==Hej b’ihe machu yetnhelaxi | + | ==Hej b’ihe machu yetnhelaxi== |
Chalilojti’, chub’il yul jab’xub’al Popti’, ay hunq’ahan b’ihe waxamkam sje kok’ul machu jetnheni, haxkam hakti’ yekanoj, to xahan yekoj yinh sat komam komi’, yuxinto xahan aypax ju. | Chalilojti’, chub’il yul jab’xub’al Popti’, ay hunq’ahan b’ihe waxamkam sje kok’ul machu jetnheni, haxkam hakti’ yekanoj, to xahan yekoj yinh sat komam komi’, yuxinto xahan aypax ju. | ||
Línea 361: | Línea 361: | ||
#¿Tzet yuxinto machu jetnhen che yab’e? | #¿Tzet yuxinto machu jetnhen che yab’e? | ||
− | ==Hej b’ihe mach helitoj syelapnohal | + | ==Hej b’ihe mach helitoj syelapnohal== |
Kaw k’ul ta xhjilwe stxumni nixhtej unin chub’ilta waxamkam kab’ tzet chu ko tz’ib’nheni, lahannhetik’a ch’elikoj syelapnohal. | Kaw k’ul ta xhjilwe stxumni nixhtej unin chub’ilta waxamkam kab’ tzet chu ko tz’ib’nheni, lahannhetik’a ch’elikoj syelapnohal. | ||
Línea 394: | Línea 394: | ||
Chu yinitoj hunuj te’ tzima, ch’en melyu maka hunujxa tzetet ayxayoj ju, katxinxin yichikoj skuyni b’oj. | Chu yinitoj hunuj te’ tzima, ch’en melyu maka hunujxa tzetet ayxayoj ju, katxinxin yichikoj skuyni b’oj. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(96).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(96).png|center|220px]] |
− | ==B’ihe xhelitoj | + | |
+ | ==B’ihe xhelitoj== | ||
Chalilojti’ chub’il nanxa chu ko tz’ib’nhen hunuj b’ihe yet xhjetnheni, yaj machalilojti’ ta xhelitoj syelapnohal, to waxamkam nanxa slow tzet chu ko tz’ib’nheni, hune’nhetik’a chalkaniloj, Yilal jalnipaxoj chub’il kab’nhe b’ihe hakti’ ch’elikoj yul jab’xub’al. | Chalilojti’ chub’il nanxa chu ko tz’ib’nhen hunuj b’ihe yet xhjetnheni, yaj machalilojti’ ta xhelitoj syelapnohal, to waxamkam nanxa slow tzet chu ko tz’ib’nheni, hune’nhetik’a chalkaniloj, Yilal jalnipaxoj chub’il kab’nhe b’ihe hakti’ ch’elikoj yul jab’xub’al. | ||
Línea 432: | Línea 433: | ||
Yilal ta xhtilaxiloj tet nixhtej unin, haxinwal mach k’ayojtoj yinh ay b’aq’inh, haxkam titojab’ yul kok’ul chub’il yichitokoj skuyni nixhtej unin yib’anhiloj hunti’. | Yilal ta xhtilaxiloj tet nixhtej unin, haxinwal mach k’ayojtoj yinh ay b’aq’inh, haxkam titojab’ yul kok’ul chub’il yichitokoj skuyni nixhtej unin yib’anhiloj hunti’. | ||
− | ==Hej b’ihe sq’an stz’ajb’alaxi | + | ==Hej b’ihe sq’an stz’ajb’alaxi== |
Chalpaxiloj hun majan komunilti’ chub’il aypax hej b’ihe chakoj hunujxa tz’ib’ stz’ajoj yunhe tz’ajan kotxumni tzet chaliloj, haxkam ta machoj, mach’elikoj tzet xhjoche ta xhtxumlaxi, etza ya’tajxa komunlanhen hunti’, yuxinto yilal ta b’ab’el skuyiloj ya’ kuywahom katto ya’ni skuyu’ nixhtej kuyumhum. | Chalpaxiloj hun majan komunilti’ chub’il aypax hej b’ihe chakoj hunujxa tz’ib’ stz’ajoj yunhe tz’ajan kotxumni tzet chaliloj, haxkam ta machoj, mach’elikoj tzet xhjoche ta xhtxumlaxi, etza ya’tajxa komunlanhen hunti’, yuxinto yilal ta b’ab’el skuyiloj ya’ kuywahom katto ya’ni skuyu’ nixhtej kuyumhum. | ||
Línea 438: | Línea 439: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' mujer.png|right|110px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' mujer.png|right|110px]] | ||
Haka’na hunq’ahanti’ la’i: | Haka’na hunq’ahanti’ la’i: | ||
− | {|style="width: | + | {|style="width:40%;" |
|- | |- | ||
|style="width:33%; line-height:14px;"| | |style="width:33%; line-height:14px;"| | ||
Línea 464: | Línea 465: | ||
#¿Tzet yelanpoj ye hunti’ che yab’e? | #¿Tzet yelanpoj ye hunti’ che yab’e? | ||
#¿Awejkoj hunujxa tzoti’ yeb’alojti’ jet? | #¿Awejkoj hunujxa tzoti’ yeb’alojti’ jet? | ||
− | + | ||
− | ==Hej b’ihe chaliloj b’ay ay hej tzetet | + | ==Hej b’ihe chaliloj b’ay ay hej tzetet== |
Chalpaxilojti’ chub’il ay hun majanxa hej b’ihe chaliloj ta hune’ tzetet aykoj yib’anh, yalanh, maka smotxik’oj hunujxa tzetet, yuxinto yilal kokuynipaxoj, hayonh kuywahomonhti’, yilal kotxumniloj b’ab’el kat ja’ni yohtajnhe’ nixhtej unin, kaw yilal ta chonh tzab’ipaxkoj yinh hunxa hum chonh kolni yinhti’. | Chalpaxilojti’ chub’il ay hun majanxa hej b’ihe chaliloj ta hune’ tzetet aykoj yib’anh, yalanh, maka smotxik’oj hunujxa tzetet, yuxinto yilal kokuynipaxoj, hayonh kuywahomonhti’, yilal kotxumniloj b’ab’el kat ja’ni yohtajnhe’ nixhtej unin, kaw yilal ta chonh tzab’ipaxkoj yinh hunxa hum chonh kolni yinhti’. | ||
Línea 483: | Línea 484: | ||
#Haxa b’etu’ ch’okoj ya’ kuywahom syetz’enoj b’oj nixhtej unin tzet xko kuy b’eti’. | #Haxa b’etu’ ch’okoj ya’ kuywahom syetz’enoj b’oj nixhtej unin tzet xko kuy b’eti’. | ||
− | ==Hej b’ihe tx’ihal tzoti’al i’nhe | + | ==Hej b’ihe tx’ihal tzoti’al i’nhe== |
Chalpaxilojti’ chaltu’la, chub’il ay hej b’ihe kab’ maka yaq’b’ilxa sb’isil hej tzoti’ watx’enheni, haxkam haknhetu’ chu kotxumniloj tzet chaliloj. | Chalpaxilojti’ chaltu’la, chub’il ay hej b’ihe kab’ maka yaq’b’ilxa sb’isil hej tzoti’ watx’enheni, haxkam haknhetu’ chu kotxumniloj tzet chaliloj. | ||
Línea 521: | Línea 522: | ||
#Xhtojpax ya’ kuywahom, ha’ xhalni ta stinhahil kuyum maka yinhtaj kuyum kat yok yetz’enoj hunq’ahan tzet xax kokuyu, taka machxin ch’ok syenoj tzet chu swatx’elax hunq’ahan b’iheti’. | #Xhtojpax ya’ kuywahom, ha’ xhalni ta stinhahil kuyum maka yinhtaj kuyum kat yok yetz’enoj hunq’ahan tzet xax kokuyu, taka machxin ch’ok syenoj tzet chu swatx’elax hunq’ahan b’iheti’. | ||
− | ==Hej b’ihe ya’taj swatx’eb’anil | + | ==Hej b’ihe ya’taj swatx’eb’anil== |
Chalpaxilojti’ chub’il ay hunxa majan hej b’ihe q’a’ ya’tajto ye yub’anil, haxkami tx’ihalxa tzet smaja, tx’ihal tzoti’al ayikoj stz’ajoj, yuxinto yet aya, kaw nannhe ju koyenoj tet nixhtej unin hune’ti’ chala. | Chalpaxilojti’ chub’il ay hunxa majan hej b’ihe q’a’ ya’tajto ye yub’anil, haxkami tx’ihalxa tzet smaja, tx’ihal tzoti’al ayikoj stz’ajoj, yuxinto yet aya, kaw nannhe ju koyenoj tet nixhtej unin hune’ti’ chala. | ||
Línea 537: | Línea 538: | ||
Mat kaw tx’ihaloj tzet yib’anhilojti’ xhja’ skuyu’ nixhtej unin, haxkam yet kam xhkuywuj, katxin kam xhkuylaxoj yinh, yaj kaw yilal ta xhjichenakoj jalni tet, haxinwal matxa kaw ya’tajoj yab’enoj yettu’. | Mat kaw tx’ihaloj tzet yib’anhilojti’ xhja’ skuyu’ nixhtej unin, haxkam yet kam xhkuywuj, katxin kam xhkuylaxoj yinh, yaj kaw yilal ta xhjichenakoj jalni tet, haxinwal matxa kaw ya’tajoj yab’enoj yettu’. | ||
− | ==B’ihe b’oj b’ihe | + | ==B’ihe b’oj b’ihe== |
Chalilojti’ chub’il waxamkam tx’ihal chu jalni yul jab’xub’al Popti’, ay hun majanxa hej b’ihe, kab’ b’ihe i’nhe yinh kaw syelal, yaj walxapax yinh yelapnohalxin, hune’nhe tzet chaliloj, nanannhe chu kotz’ib’nhen ska’itanil b’ihe yaj hune’nhe ch’elikoj syelapnohal, haka’na hunq’ahanti’ la: | Chalilojti’ chub’il waxamkam tx’ihal chu jalni yul jab’xub’al Popti’, ay hun majanxa hej b’ihe, kab’ b’ihe i’nhe yinh kaw syelal, yaj walxapax yinh yelapnohalxin, hune’nhe tzet chaliloj, nanannhe chu kotz’ib’nhen ska’itanil b’ihe yaj hune’nhe ch’elikoj syelapnohal, haka’na hunq’ahanti’ la: | ||
Línea 553: | Línea 554: | ||
#¿Taxka chu he yeni wet b’aytet chij sb’aq’ sate ti’an? | #¿Taxka chu he yeni wet b’aytet chij sb’aq’ sate ti’an? | ||
− | ==B’ihe yok hunxa b’ihe | + | ==B’ihe yok hunxa b’ihe== |
Chalilojti’ chub’il ay hunq’ahanxa b’ihe, yinh kaw syelal, kab’ b’ihe smaja, yaj haka’ xjute jalni yib’anhatoti’, hune’nhe tzet chalpaxiloj. Mat kaw tx’ihaloj hunq’ahan tzoti’ti’, yaj yilal ta xhko kuypax nixhtej unin yinhti’. | Chalilojti’ chub’il ay hunq’ahanxa b’ihe, yinh kaw syelal, kab’ b’ihe smaja, yaj haka’ xjute jalni yib’anhatoti’, hune’nhe tzet chalpaxiloj. Mat kaw tx’ihaloj hunq’ahan tzoti’ti’, yaj yilal ta xhko kuypax nixhtej unin yinhti’. | ||
Línea 569: | Línea 570: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(104).png|center|350px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(104).png|center|350px]] | ||
− | ==Sb’ih hej tzetet mach jila | + | ==Sb’ih hej tzetet mach jila== |
Hun majanxa b’iheti’, to waxamkam xhjal sb’ih, mach jila, machka chu ko tzab’ni, yuxinto hakti’ sb’ih syelil, ta xhjil hayeb’ tzoti’ti’ la, kam xhko txumu’luj. Yinhxaxin tzet honynhehonh, hat spetokoj syelapnohal hunxa majan tzoti’ti’. | Hun majanxa b’iheti’, to waxamkam xhjal sb’ih, mach jila, machka chu ko tzab’ni, yuxinto hakti’ sb’ih syelil, ta xhjil hayeb’ tzoti’ti’ la, kam xhko txumu’luj. Yinhxaxin tzet honynhehonh, hat spetokoj syelapnohal hunxa majan tzoti’ti’. | ||
Línea 585: | Línea 586: | ||
#A’wej hunujxa yeb’al jab’e’. | #A’wej hunujxa yeb’al jab’e’. | ||
− | ==Hej uteb’al | + | ==Hej uteb’al== |
Hakti’ sb’ih sunil hej tzoti’ chaliloj chub’il ay mak ay tzet lanhan yuni. | Hakti’ sb’ih sunil hej tzoti’ chaliloj chub’il ay mak ay tzet lanhan yuni. | ||
Línea 594: | Línea 595: | ||
Ch’ek’toj nixhtej unin sataj kat jalni tet tzetaj uteb’al chub’ yinh yoj, sq’ab’ b’oj sunil snimanil, yu stxumni tzet chaliloj uteb’alti’. | Ch’ek’toj nixhtej unin sataj kat jalni tet tzetaj uteb’al chub’ yinh yoj, sq’ab’ b’oj sunil snimanil, yu stxumni tzet chaliloj uteb’alti’. | ||
− | ==Hej uteb’al mach’ek’toj | + | ==Hej uteb’al mach’ek’toj== |
Chij hakti’ yul jab’xub’al sunil hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay hun majan tzoti’ti’ xhalni ta ay hunuj mak ch’uni hunuj tzetet, yaj yinhtik’a xhpak’ik’oj mach hunujxa mak xhchani tzet chu. | Chij hakti’ yul jab’xub’al sunil hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay hun majan tzoti’ti’ xhalni ta ay hunuj mak ch’uni hunuj tzetet, yaj yinhtik’a xhpak’ik’oj mach hunujxa mak xhchani tzet chu. | ||
Línea 616: | Línea 617: | ||
#Lawitik’atu’xin kat yokoj stz’ib’nhenoj sat yum hayeb’ojxa hej tzoti’ hakti’. | #Lawitik’atu’xin kat yokoj stz’ib’nhenoj sat yum hayeb’ojxa hej tzoti’ hakti’. | ||
#Wal ti’nanh chala’ ya’ kuywahom ta stz’ib’nhe’ hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj lanhantoti’. | #Wal ti’nanh chala’ ya’ kuywahom ta stz’ib’nhe’ hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj lanhantoti’. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(107).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(107).png|center|300px]] |
− | ==Tzet chu ko sajchikoj yinh uteb’al mach’ek’toj | + | ==Tzet chu ko sajchikoj yinh uteb’al mach’ek’toj== |
Chalilojti’ chub’il tx’ihal tzet chu yijni sb’a maka tzet chu swatx’ihayoj hunq’ahan uteb’alti’. | Chalilojti’ chub’il tx’ihal tzet chu yijni sb’a maka tzet chu swatx’ihayoj hunq’ahan uteb’alti’. | ||
Línea 624: | Línea 625: | ||
{|style="width:40%;" | {|style="width:40%;" | ||
|- | |- | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''Oq’oj''' | '''Oq’oj''' | ||
Línea 634: | Línea 635: | ||
Ch’oq’ heb’ | Ch’oq’ heb’ | ||
</poem> | </poem> | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''wa’oj''' | '''wa’oj''' | ||
Línea 644: | Línea 645: | ||
xhwa’ heb’ | xhwa’ heb’ | ||
</poem> | </poem> | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''huli''' | '''huli''' | ||
Línea 661: | Línea 662: | ||
#Wal ti’nanhxin, che yilwe hetz’ib’nhenoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj, ta ay b’ay mach chex k’oji che yab’e kat heq’amb’enoj wetan. | #Wal ti’nanhxin, che yilwe hetz’ib’nhenoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj, ta ay b’ay mach chex k’oji che yab’e kat heq’amb’enoj wetan. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(108).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(108).png|center|300px]] |
− | ==Sq’inalil b’oj tzet chu yijni sb’a hunuj uteb’al | + | ==Sq’inalil b’oj tzet chu yijni sb’a hunuj uteb’al== |
Chij hakti’ yet xhjalni hanik’ maka sq’inalil yet ch’uni hunuj uteb’al. B’etetti’, masan tzujanpax tzet xu yijni sb’a, hanik’ x’ichikoj, hantaj steye, hanik’ xlahwi maka ta tz’ajan xu yijni sb’a, hati’ chaliloj hunti’. Yul ab’xub’al Popti’, tx’ihal tzet chu ko tz’ib’nhenti’, haka’tik’a nanan slow yalnipax anma yinh hunun konhob’ maka wayanhb’al, yaj b’eti’, mataj ko pich’ni tzet kaw yuteb’anil, to hatkachannhe koyeni chub’il aypaxti’ yul jab’xub’al. | Chij hakti’ yet xhjalni hanik’ maka sq’inalil yet ch’uni hunuj uteb’al. B’etetti’, masan tzujanpax tzet xu yijni sb’a, hanik’ x’ichikoj, hantaj steye, hanik’ xlahwi maka ta tz’ajan xu yijni sb’a, hati’ chaliloj hunti’. Yul ab’xub’al Popti’, tx’ihal tzet chu ko tz’ib’nhenti’, haka’tik’a nanan slow yalnipax anma yinh hunun konhob’ maka wayanhb’al, yaj b’eti’, mataj ko pich’ni tzet kaw yuteb’anil, to hatkachannhe koyeni chub’il aypaxti’ yul jab’xub’al. | ||
Línea 695: | Línea 696: | ||
Wal ti’nanhxin, haxa ya’ kuywahom ch’okoj smunlanhenoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin, haxinwal xhkanojkan yul swi. | Wal ti’nanhxin, haxa ya’ kuywahom ch’okoj smunlanhenoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin, haxinwal xhkanojkan yul swi. | ||
− | ==Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yinh tz’ib’ mach snuq’al ch’ichikoj | + | ==Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yinh tz’ib’ mach snuq’al ch’ichikoj== |
Hune’ kuyb’anileti’ xhalni chub’il yet machkanh yip snuq’al tz’ib’ ch’oknikoj jalni hunuj uteb’al, ta chaltu’ nan xhjute kotz’ib’nhenoj. Chuxin ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, hakti’xin ch’elikoj la ta xhko yijye yuteb’anil. | Hune’ kuyb’anileti’ xhalni chub’il yet machkanh yip snuq’al tz’ib’ ch’oknikoj jalni hunuj uteb’al, ta chaltu’ nan xhjute kotz’ib’nhenoj. Chuxin ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, hakti’xin ch’elikoj la ta xhko yijye yuteb’anil. | ||
Línea 701: | Línea 702: | ||
{|style="width:40%;" | {|style="width:40%;" | ||
|- | |- | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''Oq’oj''' | '''Oq’oj''' | ||
Línea 711: | Línea 712: | ||
Ch’oq’heb’ | Ch’oq’heb’ | ||
</poem> | </poem> | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''wa’oj''' | '''wa’oj''' | ||
Línea 721: | Línea 722: | ||
xhwa’heb’ | xhwa’heb’ | ||
</poem> | </poem> | ||
− | |style="width:33%; line-height: | + | |style="width:33%; line-height:20px;"| |
<poem> | <poem> | ||
'''huli''' | '''huli''' | ||
Línea 760: | Línea 761: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | ||
'''Munil yul kuyum''' | '''Munil yul kuyum''' | ||
+ | |||
Q’a’ ya’tajxa ye stxumb’anilti’ yuxinto kaw yilal ta nannhe yu ya’ kuywahom syeniti’ tet kuyumhum, ch’okoj syetz’enoj yul kuyum, haxinwal xhkanojkan yul swi’ chaltu’. | Q’a’ ya’tajxa ye stxumb’anilti’ yuxinto kaw yilal ta nannhe yu ya’ kuywahom syeniti’ tet kuyumhum, ch’okoj syetz’enoj yul kuyum, haxinwal xhkanojkan yul swi’ chaltu’. | ||
#Hun majan hex chex ek’tij he yetz’enoj tzet chu joq’i, b’oj jawi. | #Hun majan hex chex ek’tij he yetz’enoj tzet chu joq’i, b’oj jawi. | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(111).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(111).png|center|300px]] |
− | ==Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yaj tz’ib’ ay snuq’al b’ay ch’ichikoj tzoti’ | + | ==Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yaj tz’ib’ ay snuq’al b’ay ch’ichikoj tzoti’== |
Chu ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, yaj yinh tzoti’ ay snuq’al ch’ichikoj, hakti’xin ch’elikoj la, ta xhko yijye yuteb’anil. | Chu ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, yaj yinh tzoti’ ay snuq’al ch’ichikoj, hakti’xin ch’elikoj la, ta xhko yijye yuteb’anil. | ||
Línea 797: | Línea 799: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | ||
'''Munil b’oj nixhtej unin:''' | '''Munil b’oj nixhtej unin:''' | ||
+ | |||
Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatoti’, matxa kaw sub’utajoj yeti’, yuxinto kaw cha’a’koj ya’ kuywahom yinh sk’ul skuyni nixhtej unin yinhti’. | Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatoti’, matxa kaw sub’utajoj yeti’, yuxinto kaw cha’a’koj ya’ kuywahom yinh sk’ul skuyni nixhtej unin yinhti’. | ||
Línea 803: | Línea 806: | ||
Ta mach kaw xhk’oji yinhti’xin, kat yokoj ya’ kuywahom yalnoj tet hunekxa. | Ta mach kaw xhk’oji yinhti’xin, kat yokoj ya’ kuywahom yalnoj tet hunekxa. | ||
− | ==Hej uteb’al ch’ek’nitoj yip, maka kawanh mak xol chij sb’a | + | ==Hej uteb’al ch’ek’nitoj yip, maka kawanh mak xol chij sb’a== |
Chalpaxilojti’, chub’il ay hun majanxapax hej tzoti’ uteb’al ch’ek’nitoj tet hunujxa anma tzet lanhan yuni hunxa, haka’na: | Chalpaxilojti’, chub’il ay hun majanxapax hej tzoti’ uteb’al ch’ek’nitoj tet hunujxa anma tzet lanhan yuni hunxa, haka’na: | ||
Línea 822: | Línea 825: | ||
#Ja’a’wejayoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ti’. | #Ja’a’wejayoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ti’. | ||
− | ==Hej tzoti’ xhalni sq’inalil hej uteb’al | + | ==Hej tzoti’ xhalni sq’inalil hej uteb’al== |
Aypax hunxa majan hej tzoti’ xhalni tzet sq’inalil b’ay chu hunuj uteb’al, haka’ hunq’ahanti’ la: In-, ach-, 0, onh-, ex-, 0. | Aypax hunxa majan hej tzoti’ xhalni tzet sq’inalil b’ay chu hunuj uteb’al, haka’ hunq’ahanti’ la: In-, ach-, 0, onh-, ex-, 0. | ||
Q’a’ ya’tajto ye stxumb’anil, yuxinto tx’ihaltik’am sq’inal ya’ kuywahom chi’a’toj skuynujti’. Chalilojti’ chub’il yul hunuj txoltz’ib’, masan ay hunuj mak yib’anh ch’ay tzet chu uteb’al. | Q’a’ ya’tajto ye stxumb’anil, yuxinto tx’ihaltik’am sq’inal ya’ kuywahom chi’a’toj skuynujti’. Chalilojti’ chub’il yul hunuj txoltz’ib’, masan ay hunuj mak yib’anh ch’ay tzet chu uteb’al. | ||
Línea 833: | Línea 836: | ||
#Ja’a’wejay hunuj yeb’al lahan b’oj tzet chal sat te’ hum. | #Ja’a’wejay hunuj yeb’al lahan b’oj tzet chal sat te’ hum. | ||
− | ==Syeb’anil chub’il xhb’ili | + | ==Syeb’anil chub’il xhb’ili== |
Chalilojti’ chub’il syeltoj tzoti’ uteb’al xhyeni chub’il aykoj hunuj tzetet sb’ilob’tajnhen sb’a, maka syeltoj chub’il ay yub’anil. | Chalilojti’ chub’il syeltoj tzoti’ uteb’al xhyeni chub’il aykoj hunuj tzetet sb’ilob’tajnhen sb’a, maka syeltoj chub’il ay yub’anil. | ||
Haka’na: | Haka’na: | ||
Línea 849: | Línea 852: | ||
#B’eti’ chuyu ya’ kuywahom yichenkanh yaq’b’ilxa munil. | #B’eti’ chuyu ya’ kuywahom yichenkanh yaq’b’ilxa munil. | ||
− | ==B’ihe | + | ==B’ihe== |
Chalpaxilojti’ ta ay hune’ tzoti’ xhalni chub’il lanhan kotzotel yib’anhiloj b’ihe maka hunuj mak yul hunuj teq’an tzoti’, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ xhyeniltoj la: | Chalpaxilojti’ ta ay hune’ tzoti’ xhalni chub’il lanhan kotzotel yib’anhiloj b’ihe maka hunuj mak yul hunuj teq’an tzoti’, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ xhyeniltoj la: | ||
<div style="width:30%;"> | <div style="width:30%;"> | ||
Línea 893: | Línea 896: | ||
#Awejay tzet xe txum yib’anhilojti’. | #Awejay tzet xe txum yib’anhilojti’. | ||
#Tz’ib’nhewej kab’oj tzoti’ ch’oknikoj sup tzoti’ti’ heyu. | #Tz’ib’nhewej kab’oj tzoti’ ch’oknikoj sup tzoti’ti’ heyu. | ||
− | #Kab’ tzet chu kokuyniti’, taxka xax hetxumiloj. | + | #Kab’ tzet chu kokuyniti’, taxka xax hetxumiloj. |
− | ==Sxe’al hej tzoti’ | + | ==Sxe’al hej tzoti’== |
Xa sje jichenpaxkoj kokuyni nixhtej unin chub’il aypax sq’axepal hej tzoti’ xhalni tzet ayikoj sxe’aloj. Ayxin hune’ sq’axepal xhjala’ chub’il xe’ tzoti’ti’ yela’i. Sxe’alti’ q’a’ yilal ye yinh hej tzoti’, yuxinto xhko txum tzet chaliloj syeyil. | Xa sje jichenpaxkoj kokuyni nixhtej unin chub’il aypax sq’axepal hej tzoti’ xhalni tzet ayikoj sxe’aloj. Ayxin hune’ sq’axepal xhjala’ chub’il xe’ tzoti’ti’ yela’i. Sxe’alti’ q’a’ yilal ye yinh hej tzoti’, yuxinto xhko txum tzet chaliloj syeyil. | ||
Línea 915: | Línea 918: | ||
#¿Taxka sunil hej uteb’al lahan smunlab’anil? | #¿Taxka sunil hej uteb’al lahan smunlab’anil? | ||
#¿Tzet yuxinto haktu’ yub’anil he yalni? | #¿Tzet yuxinto haktu’ yub’anil he yalni? | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(117).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(117).png|center|300px]] |
− | ==Stz’aj slahob’al hej tzoti’ | + | ==Stz’aj slahob’al hej tzoti’== |
Chalilojti’ chub’il sunil hej tzoti’, masan ay hune’ xe’, yichob’anil stz’aj, yok hunxa slahob’al stz’aj tzoti’, haka’ hunq’ahanti’ la: | Chalilojti’ chub’il sunil hej tzoti’, masan ay hune’ xe’, yichob’anil stz’aj, yok hunxa slahob’al stz’aj tzoti’, haka’ hunq’ahanti’ la: | ||
Línea 923: | Línea 926: | ||
:x-wa’ - <u>iloj</u> | :x-wa’ - <u>iloj</u> | ||
:x-sik - <u>iloj</u> | :x-sik - <u>iloj</u> | ||
− | :b’it - <u>loj<u> | + | :b’it - <u>loj</u> |
''El sufijo.'' | ''El sufijo.'' | ||
Línea 939: | Línea 942: | ||
Cha’a’yoj ya’ kuywahom hun teq’anoj tzoti’ sat te’ tz’ib’b’alte’ maka sat hunuj nimej hum, katxin yokoj ya’ sxitnotoj hej tzoti’ haka’ xu kokuyni yib’anhatojti’, sq’amb’enoj ya’ tet nixhtej unin b’aytet taxka stz’aj hej tzoti’. Yaj haxkamxin q’a’ ya’tajto yeti’ yuxinto hanik’ojnhe cha’a’ ya’ tet nixhtej unin, haxkam ch’apnoj sq’inalil b’ay q’a’ ch’ahokanh smailil skuyb’anil. | Cha’a’yoj ya’ kuywahom hun teq’anoj tzoti’ sat te’ tz’ib’b’alte’ maka sat hunuj nimej hum, katxin yokoj ya’ sxitnotoj hej tzoti’ haka’ xu kokuyni yib’anhatojti’, sq’amb’enoj ya’ tet nixhtej unin b’aytet taxka stz’aj hej tzoti’. Yaj haxkamxin q’a’ ya’tajto yeti’ yuxinto hanik’ojnhe cha’a’ ya’ tet nixhtej unin, haxkam ch’apnoj sq’inalil b’ay q’a’ ch’ahokanh smailil skuyb’anil. | ||
− | ==Yu skan sunil tzet xax jalti’, kaw yilal ta chonh okpax sajchojik’oj yinh hunq’ahan tzoti’ uteb’al chaliloj | + | ==Yu skan sunil tzet xax jalti’, kaw yilal ta chonh okpax sajchojik’oj yinh hunq’ahan tzoti’ uteb’al chaliloj== |
Yu skankan yul kowi’, xhja’a’ hayeb’ tzoti’ti’ la’i: | Yu skankan yul kowi’, xhja’a’ hayeb’ tzoti’ti’ la’i: | ||
Línea 952: | Línea 955: | ||
Yaj yinh hunxa jum xhko munlanhe. | Yaj yinh hunxa jum xhko munlanhe. | ||
<poem> | <poem> | ||
− | B’itloj | + | '''B’itloj''' |
Chinb’itli | Chinb’itli | ||
Chachb’itli | Chachb’itli | ||
Línea 960: | Línea 963: | ||
Xhb’itli heb’ | Xhb’itli heb’ | ||
− | Awoj | + | '''Awoj''' |
Chinawi | Chinawi | ||
Chachawi | Chachawi | ||
Línea 968: | Línea 971: | ||
Ch’awi heb’ | Ch’awi heb’ | ||
− | kuywahoj | + | '''kuywahoj''' |
Chinkuywi | Chinkuywi | ||
Chachkuywi | Chachkuywi | ||
Línea 976: | Línea 979: | ||
Xhkuywi heb’ | Xhkuywi heb’ | ||
− | axhnoj | + | '''axhnoj''' |
chinaxhni | chinaxhni | ||
chachaxhni | chachaxhni | ||
Línea 987: | Línea 990: | ||
'''Munil:''' | '''Munil:''' | ||
#¿Xa hu heyu he munlanhenti’ hex unin? | #¿Xa hu heyu he munlanhenti’ hex unin? | ||
− | #Sajchanhwej yinh kab’ojxa hej tzoti’ uteb’al. | + | #Sajchanhwej yinh kab’ojxa hej tzoti’ uteb’al. |
− | ==Sajchojkoj yinh uteb’al ch’ek’ik’toj yip yaj xhjal b’ay ka sto yub’anil | + | ==Sajchojkoj yinh uteb’al ch’ek’ik’toj yip yaj xhjal b’ay ka sto yub’anil== |
− | + | B’etetti’xin chaliloj chub’il ch’okoj ya’ kuywahom syenoj tet nixhtej unin tzet chu kosajchikoj b’oj hej uteb’al ch’ek’toj yip tet hunujxa maka, yaj ta aypax b’ay xhjila ta xhto yipal, ha’ yekoj chaltu’, haka’na hunq’ahanti’ la: | |
:Chintzab’iktij | :Chintzab’iktij | ||
Línea 1008: | Línea 1011: | ||
#¿Che txumu yet xhwalnihan, tzab’iktij hun te’ humti’ la? | #¿Che txumu yet xhwalnihan, tzab’iktij hun te’ humti’ la? | ||
#Halwej wet hunujxa tzoti’ hakti’ ch’elikoj yet xhko tz’ib’nheni? | #Halwej wet hunujxa tzoti’ hakti’ ch’elikoj yet xhko tz’ib’nheni? | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(121).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(121).png|center|300px]] |
− | ==Uteb’al machu shellotoj | + | ==Uteb’al machu shellotoj== |
Chij hakti’ hun majan hej tzoti’ chaliloj uteb’al yaj mach hunekoj ta chu shellotoj tzet chaliloj, haxkam hakk’atu’ yub’anil. | Chij hakti’ hun majan hej tzoti’ chaliloj uteb’al yaj mach hunekoj ta chu shellotoj tzet chaliloj, haxkam hakk’atu’ yub’anil. | ||
Línea 1023: | Línea 1026: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | ||
'''Munil b’oj nixhtej unin:''' | '''Munil b’oj nixhtej unin:''' | ||
+ | |||
Tzanxanhetik’a munilal b’oj nixhtej unin b’etetti’, matxa sub’utajoj yeyi, yuxinto ch’okoj ya’ yichenojkanh yaq’b’ixa hej tzoti’ haka’ hunq’ahan xjalti’, haxinwal kam stxumu’luj nixhtej unin. | Tzanxanhetik’a munilal b’oj nixhtej unin b’etetti’, matxa sub’utajoj yeyi, yuxinto ch’okoj ya’ yichenojkanh yaq’b’ixa hej tzoti’ haka’ hunq’ahan xjalti’, haxinwal kam stxumu’luj nixhtej unin. | ||
Línea 1028: | Línea 1032: | ||
#Sajchanhwejkoj yinh tzoti’ xe yalti’. | #Sajchanhwejkoj yinh tzoti’ xe yalti’. | ||
− | ==Hej uteb’al ay b’ay xhwayitij | + | ==Hej uteb’al ay b’ay xhwayitij== |
Hunxa majan ko munilti’xin la, sje tato kam xhko ye tet nixhtej unin, haxkam ayxa hune’ b’ay xjal tet yalanhtotu’, yaj wal b’eti ‘ xin kaw yilal ta xhjichepaxkoj kokuyni yinh hej tzetet q’a’ aykanh sya’tajil kokuyni, haxinwal yet xhch’ib’oj, xa hu stxumnujilojti’. Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il masan ay hune’ tzoti’ b’ay xhwayitij hunxa. | Hunxa majan ko munilti’xin la, sje tato kam xhko ye tet nixhtej unin, haxkam ayxa hune’ b’ay xjal tet yalanhtotu’, yaj wal b’eti ‘ xin kaw yilal ta xhjichepaxkoj kokuyni yinh hej tzetet q’a’ aykanh sya’tajil kokuyni, haxinwal yet xhch’ib’oj, xa hu stxumnujilojti’. Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il masan ay hune’ tzoti’ b’ay xhwayitij hunxa. | ||
Línea 1049: | Línea 1053: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(123).png|center|350px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(123).png|center|350px]] | ||
− | ==Sajchoj yinh hun majan tzoti’ lanhanto jalniti’ | + | ==Sajchoj yinh hun majan tzoti’ lanhanto jalniti’== |
B’etetti’ xhjohtajnhe’pax tzet chu kosajchikoj b’oj hej uteb’al ch’ek’toj yip ay hunujxa tzoti’ b’ay xhwayitij. Haka’ hunq’ahan xhjila’ti’ la: | B’etetti’ xhjohtajnhe’pax tzet chu kosajchikoj b’oj hej uteb’al ch’ek’toj yip ay hunujxa tzoti’ b’ay xhwayitij. Haka’ hunq’ahan xhjila’ti’ la: | ||
Línea 1073: | Línea 1077: | ||
Wal ti’nanhxin, ch’okoj ya’ kuywahom smulanhenoj hunujxa uteb’al haka’ti’ b’oj nixhtej unin yul kuyum, yaj chu yokoj syetz’enoj maka ch’elojtoj yinhtaj kuyum smunlanhenoj | Wal ti’nanhxin, ch’okoj ya’ kuywahom smulanhenoj hunujxa uteb’al haka’ti’ b’oj nixhtej unin yul kuyum, yaj chu yokoj syetz’enoj maka ch’elojtoj yinhtaj kuyum smunlanhenoj | ||
− | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(125).png|center| | + | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(125).png|center|320px]] |
− | ==Hej uteb’al xhalni mak ch’uten hunuj tzetet | + | ==Hej uteb’al xhalni mak ch’uten hunuj tzetet== |
Chalpaxilojti’, chub’il ay hunxa majan hej tzoti’ xhtihniloj jet mak ch’ichenkan yuteb’anil. Haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la: | Chalpaxilojti’, chub’il ay hunxa majan hej tzoti’ xhtihniloj jet mak ch’ichenkan yuteb’anil. Haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la: | ||
<div style="width:30%;"> | <div style="width:30%;"> | ||
Línea 1102: | Línea 1106: | ||
Walxapax munil b’eti’xin, to haka’tik’a xjute jalni, chiche’kanh ya’ kuywahom hunujxa hej tzoti’al kat yokoj smunlanhenoj b’oj nixhtej unin. | Walxapax munil b’eti’xin, to haka’tik’a xjute jalni, chiche’kanh ya’ kuywahom hunujxa hej tzoti’al kat yokoj smunlanhenoj b’oj nixhtej unin. | ||
− | ==Tzet jalni yet ta tx’ihal yib’anhiloj mak xhko tzotenhe | + | ==Tzet jalni yet ta tx’ihal yib’anhiloj mak xhko tzotenhe== |
Waxamkam mat ya’tajoj ko watx’enayoj, yaj wal tet nixhtej unin, ya’taj stxumni, haxkam mat lahanoj skuyb’anil jab’xub’al b’oj yab’xub’al wes, yuxinto nannhe ju chala. Yinhti’ hanhk’anhe yet xhjalni ta tx’ihal anma, ha’ chalilojti’, haka’na hunq’ahan ti’ la: | Waxamkam mat ya’tajoj ko watx’enayoj, yaj wal tet nixhtej unin, ya’taj stxumni, haxkam mat lahanoj skuyb’anil jab’xub’al b’oj yab’xub’al wes, yuxinto nannhe ju chala. Yinhti’ hanhk’anhe yet xhjalni ta tx’ihal anma, ha’ chalilojti’, haka’na hunq’ahan ti’ la: | ||
<div style="width:30%;"> | <div style="width:30%;"> | ||
Línea 1140: | Línea 1144: | ||
#Ch’elojtoj nixhtej unin yilnojti’ yul b’eh maka txonhb’al? | #Ch’elojtoj nixhtej unin yilnojti’ yul b’eh maka txonhb’al? | ||
− | ==Sup tzoti’ xhalni ta tx’ihal hunuj tzetet | + | ==Sup tzoti’ xhalni ta tx’ihal hunuj tzetet== |
Xhko txumti’ chub’il aypax hun majan hej suptzoti’ xhalni ta tx’ihal yib’anhiloj tzet xhjala. Chu yok yichob’anil maka slahob’al hej tzoti’ti’. | Xhko txumti’ chub’il aypax hun majan hej suptzoti’ xhalni ta tx’ihal yib’anhiloj tzet xhjala. Chu yok yichob’anil maka slahob’al hej tzoti’ti’. | ||
Línea 1174: | Línea 1178: | ||
#¿Taxka xax kan hune’ kuywab’alti’ yul hewi’? | #¿Taxka xax kan hune’ kuywab’alti’ yul hewi’? | ||
− | ==Hej tzoti’ xhalni smalil hunuj tzetet | + | ==Hej tzoti’ xhalni smalil hunuj tzetet== |
Yul jab’xub’al Popti’, ay hun majan hejtzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay smalil hunuj tzetet, haka’ hunq’ahanti’ la’i: | Yul jab’xub’al Popti’, ay hun majan hejtzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay smalil hunuj tzetet, haka’ hunq’ahanti’ la’i: | ||
Línea 1192: | Línea 1196: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(129).png|center|350px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' p(129).png|center|350px]] | ||
− | ==Hej suptzoti’ ch’oknikoj yet mach johtajoj hantaj chaliloj | + | ==Hej suptzoti’ ch’oknikoj yet mach johtajoj hantaj chaliloj== |
Walxa b’eteti’xin chaliloj chub’il aypax hun majanxa hejtzoti’ haka’ suptzoti’ yekoj, ch’a’ni kotxumu’ chub’il mat t’inhanoj sb’isil maka hantaj yib’anhiloj lanhan kotzoteli, haka’ti’ la’i: | Walxa b’eteti’xin chaliloj chub’il aypax hun majanxa hejtzoti’ haka’ suptzoti’ yekoj, ch’a’ni kotxumu’ chub’il mat t’inhanoj sb’isil maka hantaj yib’anhiloj lanhan kotzoteli, haka’ti’ la’i: | ||
Línea 1206: | Línea 1210: | ||
Mat kaw ya’tajoj ko txumniti’, yuxinto tanhe xhkan yul swi’ nixhtej unin, matxa yexhtohoj kaw tx’ihal hejtzoti’ xhto okoj ya’ kuywahom ssaya’. | Mat kaw ya’tajoj ko txumniti’, yuxinto tanhe xhkan yul swi’ nixhtej unin, matxa yexhtohoj kaw tx’ihal hejtzoti’ xhto okoj ya’ kuywahom ssaya’. | ||
− | ==Hej sup tzoti’ | + | ==Hej sup tzoti’== |
Hune’ komunilti’, smaj hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ b’aytu’, maka b’ay xhto anma lanhan yuni hunuj uteb’al. | Hune’ komunilti’, smaj hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ b’aytu’, maka b’ay xhto anma lanhan yuni hunuj uteb’al. | ||
Hej tzoti’ xhyeni b’ay ay tzet lanhan yuni hunuj maka. | Hej tzoti’ xhyeni b’ay ay tzet lanhan yuni hunuj maka. | ||
Línea 1248: | Línea 1252: | ||
#¿Taxka ay hunuj hex chu he yalni hunujxa tzoti’ lahan b’oj hunq’ahanxati’? | #¿Taxka ay hunuj hex chu he yalni hunujxa tzoti’ lahan b’oj hunq’ahanxati’? | ||
− | ==Ay hun majan tzoti’ti’ chaliloj chub’il ay hune’ munlab’al | + | ==Ay hun majan tzoti’ti’ chaliloj chub’il ay hune’ munlab’al== |
Slahob’al hun majan tzoti’ti’, masan ch’ok - b’al stz’ajoj, haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la: Tx’anhb’al, Chemb’al, Tx’ahb’al. | Slahob’al hun majan tzoti’ti’, masan ch’ok - b’al stz’ajoj, haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la: Tx’anhb’al, Chemb’al, Tx’ahb’al. | ||
Línea 1264: | Línea 1268: | ||
Yilal xhko tihiloj tet nixhtej unin chub’il hunq’ahan tzoti’ti’ yinhnhe hej tzet ch’oknikoj yutelax hunuj tzetet xhjakoj, haxkam ay hunxa majan hakk’apaxtu’ slahob’al, tonhe nanxa tzet chaliloj. | Yilal xhko tihiloj tet nixhtej unin chub’il hunq’ahan tzoti’ti’ yinhnhe hej tzet ch’oknikoj yutelax hunuj tzetet xhjakoj, haxkam ay hunxa majan hakk’apaxtu’ slahob’al, tonhe nanxa tzet chaliloj. | ||
− | ==Hej sup tzoti’ chaliloj mak xhyeni hej tzetet | + | ==Hej sup tzoti’ chaliloj mak xhyeni hej tzetet== |
Haka’tik’a xjute jalni, waxamkam kaw tx’ihal smajkanoj hune’ kuyb’anileti’ yilal ta ch’ichikoj nixhtej unin yilwen sb’a yinh. | Haka’tik’a xjute jalni, waxamkam kaw tx’ihal smajkanoj hune’ kuyb’anileti’ yilal ta ch’ichikoj nixhtej unin yilwen sb’a yinh. | ||
Hun majan tzoti’ti’ mat kaw nimejaloj, yul ab’xub’al Popti’ kab’nhe sup tzoti’ chalilojti’: | Hun majan tzoti’ti’ mat kaw nimejaloj, yul ab’xub’al Popti’ kab’nhe sup tzoti’ chalilojti’: | ||
Ha’ hunq’ahanti’ la: | Ha’ hunq’ahanti’ la: | ||
− | + | <poem> | |
'''Ti’''' | '''Ti’''' | ||
Xhwal ti’an | Xhwal ti’an | ||
Línea 1279: | Línea 1283: | ||
Hunq’ahantu’ | Hunq’ahantu’ | ||
Huntu’ | Huntu’ | ||
− | + | </poem> | |
''Uso de partículas demostrativas.'' | ''Uso de partículas demostrativas.'' | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | ||
Línea 1287: | Línea 1291: | ||
Lawitik’atu’xin, ch’okoj ya’ swatx’enoj b’oj nixhtej unin hej txoltzoti’ b’ay ch’oknojikoj hej sup tzoti’i’. | Lawitik’atu’xin, ch’okoj ya’ swatx’enoj b’oj nixhtej unin hej txoltzoti’ b’ay ch’oknojikoj hej sup tzoti’i’. | ||
− | ==Hej suptzoti’ xhalni ta machoj | + | ==Hej suptzoti’ xhalni ta machoj== |
Yul ab’xub’al Popti’, hayeb’nhe tzoti’al, yaj yilal ko kuynipax nixhtej unin yinh, haxinwal skuyu’ sunil yib’anhiloj yab’xub’al. | Yul ab’xub’al Popti’, hayeb’nhe tzoti’al, yaj yilal ko kuynipax nixhtej unin yinh, haxinwal skuyu’ sunil yib’anhiloj yab’xub’al. | ||
Haka’na hunq’ahanti’ la: Machoj, Mach, Maxh, Mat, Mataj, Matkataj, Matka, Matoj, Matto, Matnhe, Matmi | Haka’na hunq’ahanti’ la: Machoj, Mach, Maxh, Mat, Mataj, Matkataj, Matka, Matoj, Matto, Matnhe, Matmi | ||
Línea 1299: | Línea 1303: | ||
#Watx’ewej hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ “matka”. | #Watx’ewej hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ “matka”. | ||
− | ==Hej sup tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’al | + | ==Hej sup tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’al== |
Xhko kuyu’pax nixhtej unin yinhti’, haxinwal nixhtejal skanoj yul swi’ chub’il ay hunq’ahan tzoti’ti’ yul jab’xub’al. | Xhko kuyu’pax nixhtej unin yinhti’, haxinwal nixhtejal skanoj yul swi’ chub’il ay hunq’ahan tzoti’ti’ yul jab’xub’al. | ||
Ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la: | Ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la: | ||
Línea 1311: | Línea 1315: | ||
[[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | [[Archivo:Nuestro idioma en la escuela - Popti' hombre y mujer.png|right|105px]] | ||
'''Munil yul kuyum:''' | '''Munil yul kuyum:''' | ||
+ | |||
Skwentaxa ya’ kuywahom swatx’en hej txoltzoti’ b’oj nixhtej unin yinh hunq’ahan tzoti’ti’. | Skwentaxa ya’ kuywahom swatx’en hej txoltzoti’ b’oj nixhtej unin yinh hunq’ahan tzoti’ti’. | ||
Línea 1316: | Línea 1321: | ||
#Munlahojonh yinh hunq’ahan tzoti’ti’ | #Munlahojonh yinh hunq’ahan tzoti’ti’ | ||
− | ==Hej sup tzoti’ k’ayb’alk’ulehal | + | ==Hej sup tzoti’ k’ayb’alk’ulehal== |
Hej sup tzoti’ti’ ch’oknikoj yet xhk’ay kok’ul xhjilni maka yet ch’uni hunuj tzet, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la: ¡Yuy! ¡ay! ¡Ooo! ¡Aaa! ¡Anmas! | Hej sup tzoti’ti’ ch’oknikoj yet xhk’ay kok’ul xhjilni maka yet ch’uni hunuj tzet, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la: ¡Yuy! ¡ay! ¡Ooo! ¡Aaa! ¡Anmas! | ||
Línea 1330: | Línea 1335: | ||
¡Anmas!, wak’a’kanoj ha leq’ti’al. | ¡Anmas!, wak’a’kanoj ha leq’ti’al. | ||
− | ==Txol tzoti’. Hej txoltozit’ ch’oknikoj ko ta’wenkoj hunuj tzetet jib’anh | + | ==Txol tzoti’. Hej txoltozit’ ch’oknikoj ko ta’wenkoj hunuj tzetet jib’anh== |
Txol tzoti’ti’ ch’oknikoj kota’wenkoj hunuj tzetet jib’anh. Yaj tx’ihalxin sb’eyal hej txoltzoti’, b’etetti’ xhja’a’yoj hunq’ahan chaliloj chub’il xhko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anh. Haka’ hunq’ahan xhja’a’yoj ti’nanh la: | Txol tzoti’ti’ ch’oknikoj kota’wenkoj hunuj tzetet jib’anh. Yaj tx’ihalxin sb’eyal hej txoltzoti’, b’etetti’ xhja’a’yoj hunq’ahan chaliloj chub’il xhko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anh. Haka’ hunq’ahan xhja’a’yoj ti’nanh la: | ||
Línea 1347: | Línea 1352: | ||
#Awejayoj hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ t’inhan. | #Awejayoj hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ t’inhan. | ||
− | ==Txol tzoti’ ch’oknikoj yet mach ko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anh | + | ==Txol tzoti’ ch’oknikoj yet mach ko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anh== |
Ay hune’ majan txoltzoti’ ch’oknikoj ju yet ay hunuj tzet mach kota’wekoj jib’anh, ayxin hej tzoti’ xhalniloj chub’il ha’ hune’ti’ sb’eyal txoltzoti’ lanhan komunlanheni. | Ay hune’ majan txoltzoti’ ch’oknikoj ju yet ay hunuj tzet mach kota’wekoj jib’anh, ayxin hej tzoti’ xhalniloj chub’il ha’ hune’ti’ sb’eyal txoltzoti’ lanhan komunlanheni. | ||
Línea 1362: | Línea 1367: | ||
Haxa ya’ kuywahom skwenta yanihayoj yaq’b’ilxa hej txoltzoti’ b’ay stz’ib’nhelax hunq’ahan tzoti’ti | Haxa ya’ kuywahom skwenta yanihayoj yaq’b’ilxa hej txoltzoti’ b’ay stz’ib’nhelax hunq’ahan tzoti’ti | ||
− | ==Txol tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’al | + | ==Txol tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’al== |
Ch’oknikoj hunq’ahan txoltzoti’ti’ ju yet ta ay tzet xhjoche koq’amb’e’ tet hunujxa maka. | Ch’oknikoj hunq’ahan txoltzoti’ti’ ju yet ta ay tzet xhjoche koq’amb’e’ tet hunujxa maka. | ||
Línea 1381: | Línea 1386: | ||
#¿Xkan hun kuyb’anileti’ yul hewi’? | #¿Xkan hun kuyb’anileti’ yul hewi’? | ||
− | ==Yip snuq’al hej tzoti’ | + | ==Yip snuq’al hej tzoti’== |
Kaw yilal ta ch’ok ya’ kuywahom stihnojiloj tzet chaliloj hune’ti’, haxkam etza ya’taj ko txumni, mat lahanoj b’oj tzet xhjute kokuyni yinh komon ab’xub’alil. Kajxam xjute jalni, ay hunq’ahan hej tzoti’ xhko tz’ib’nhe b’ay q’a’ aykanh snuq’al kotzoteni, yinhxin hun tzuk’anti’ xhko ye la’i (’). | Kaw yilal ta ch’ok ya’ kuywahom stihnojiloj tzet chaliloj hune’ti’, haxkam etza ya’taj ko txumni, mat lahanoj b’oj tzet xhjute kokuyni yinh komon ab’xub’alil. Kajxam xjute jalni, ay hunq’ahan hej tzoti’ xhko tz’ib’nhe b’ay q’a’ aykanh snuq’al kotzoteni, yinhxin hun tzuk’anti’ xhko ye la’i (’). | ||
<poem> | <poem> | ||
Línea 1406: | Línea 1411: | ||
#¿Taxka chu he yalni ninoj jet? | #¿Taxka chu he yalni ninoj jet? | ||
− | ==Tzet xhjal yib’anhiloj hunuj maka | + | ==Tzet xhjal yib’anhiloj hunuj maka== |
Yul jab’xub’alti’, aypax hun majan tzoti’al ch’oknikoj jalni tzet jilni hunuj tzetet maka hunuj maka. Haka’na hunq’ahanti’ la: | Yul jab’xub’alti’, aypax hun majan tzoti’al ch’oknikoj jalni tzet jilni hunuj tzetet maka hunuj maka. Haka’na hunq’ahanti’ la: | ||
Línea 1425: | Línea 1430: | ||
'''K’ej'''sat ixim nhal xji’ ti’nanhan. | '''K’ej'''sat ixim nhal xji’ ti’nanhan. | ||
− | ==Hej tzoti’ xhalni tzet yeyoj | + | ==Hej tzoti’ xhalni tzet yeyoj== |
Chalilojti’ chub’il aypax hun majanxa tzoti’al xhalni jet tzet yeyoj hunuj tzetet maka hunuj maka. | Chalilojti’ chub’il aypax hun majanxa tzoti’al xhalni jet tzet yeyoj hunuj tzetet maka hunuj maka. | ||
Línea 1452: | Línea 1457: | ||
#¿Ay hunuj hex chu he yek’tij he tz’ib’nhen hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ latz’an? | #¿Ay hunuj hex chu he yek’tij he tz’ib’nhen hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ latz’an? | ||
− | ==Syixmab’al smajanil hejtzoti’ | + | ==Syixmab’al smajanil hejtzoti’== |
Chaliloj chub’il tzet majanil b’ay aykoj hunujxa tzoti’al yul jab’xub’al Popti’. Tx’ihal smajanil hej tzoti’, yaj yunhe machonh k’aytoj, hatik’a jab’xub’al xhyixmanay hantaj tzoti’ aykoj stz’ajoj hunun majan. | Chaliloj chub’il tzet majanil b’ay aykoj hunujxa tzoti’al yul jab’xub’al Popti’. Tx’ihal smajanil hej tzoti’, yaj yunhe machonh k’aytoj, hatik’a jab’xub’al xhyixmanay hantaj tzoti’ aykoj stz’ajoj hunun majan. | ||
Línea 1472: | Línea 1477: | ||
#Ko saya’wej yaq’b’ilxa hej tzoti’ti’. | #Ko saya’wej yaq’b’ilxa hej tzoti’ti’. | ||
− | ==B’ihe ayikoj yanmahoj hej tzoti’ | + | ==B’ihe ayikoj yanmahoj hej tzoti’== |
Chalilojti’ hatu’ hune’ b’ihe ayikoj yanmahoj txol tzoti’, ha’ q’a’ yilal yekoj, stz’ajojxaxin yekoj yaq’b’ilxa. B’etetti’ mach kaw tx’ihaloj tzet xhko tz’ib’nhe’ yib’anhiloj, hatkachannhe tzet kaw yelapno ye hune’ti’ haxinwal nixtejnhe chi’a’ nixhtej unin. Hune’ kuyb’anileti’ kaw tx’ihal smaja. | Chalilojti’ hatu’ hune’ b’ihe ayikoj yanmahoj txol tzoti’, ha’ q’a’ yilal yekoj, stz’ajojxaxin yekoj yaq’b’ilxa. B’etetti’ mach kaw tx’ihaloj tzet xhko tz’ib’nhe’ yib’anhiloj, hatkachannhe tzet kaw yelapno ye hune’ti’ haxinwal nixtejnhe chi’a’ nixhtej unin. Hune’ kuyb’anileti’ kaw tx’ihal smaja. | ||
Línea 1489: | Línea 1494: | ||
#¿B’aytet tzoti’al yanma yepaxkoj yinh skab’ txoltzoti’ che yab’e? | #¿B’aytet tzoti’al yanma yepaxkoj yinh skab’ txoltzoti’ che yab’e? | ||
− | ==Uteb’al ayikoj yanmahoj hej txoltzoti’ | + | ==Uteb’al ayikoj yanmahoj hej txoltzoti’== |
Walxa yinh hunxa majan ko munilti’xin, etza lahan b’oj tzet lanhanto | Walxa yinh hunxa majan ko munilti’xin, etza lahan b’oj tzet lanhanto | ||
kokuyniloj, etza ya’tajpax ye stxumb’anil, tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mach kaw chonh kanoj ko kuyu’ sunil | kokuyniloj, etza ya’tajpax ye stxumb’anil, tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mach kaw chonh kanoj ko kuyu’ sunil | ||
Línea 1508: | Línea 1513: | ||
#Wal ti’nanhxin hex unin, ko yamanil chonh okoj ko tz’ib’nhe’ yaq’b’ilxa hej yeb’al yib’anhilojti’. | #Wal ti’nanhxin hex unin, ko yamanil chonh okoj ko tz’ib’nhe’ yaq’b’ilxa hej yeb’al yib’anhilojti’. | ||
− | ==Shelb’al snuq’al tzoti’ | + | ==Shelb’al snuq’al tzoti’== |
Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il yet hune’ mak ch’uni hunuj tzetet, xhpak’ikoj yinh, hatu’ chijni sb’ati’, haka’ hunq’ahan | Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il yet hune’ mak ch’uni hunuj tzetet, xhpak’ikoj yinh, hatu’ chijni sb’ati’, haka’ hunq’ahan | ||
yeb’al xhja’a’yojti’ la: | yeb’al xhja’a’yojti’ la: | ||
Línea 1527: | Línea 1532: | ||
ya’ ssaynoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin. | ya’ ssaynoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin. | ||
− | ==Snuq’al tzoti’ nan xhpak’ikoj | + | ==Snuq’al tzoti’ nan xhpak’ikoj== |
Lahantik’a yepax hunxa majan munilti’, ya’taj ye stxumb’anil, kaw tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mat kaw tx’ihaloj tzet xhko yeb’ tet nixhtej unin, to hatkachannhe xhjilwe skan syelapnohal yul swi’. | Lahantik’a yepax hunxa majan munilti’, ya’taj ye stxumb’anil, kaw tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mat kaw tx’ihaloj tzet xhko yeb’ tet nixhtej unin, to hatkachannhe xhjilwe skan syelapnohal yul swi’. | ||
Chalpaxilojti’ chub’il yet xheli mak xhchani yipal uteb’al, yaj nan slow chu slahwipax snuq’al, hatu’ ch’uniti’: | Chalpaxilojti’ chub’il yet xheli mak xhchani yipal uteb’al, yaj nan slow chu slahwipax snuq’al, hatu’ ch’uniti’: | ||
Línea 1542: | Línea 1547: | ||
B’eti’, hatkachannhe ya’ kuywahom ch’okoj stz’ib’nhenoj b’oj nixhtej unin txoltzoti’ yu hunun tzoti’, haxinwal xhkankan yul swi’. Ta chuxin, chu ssayni ya’ yaq’b’ilxa hej tzoti’. | B’eti’, hatkachannhe ya’ kuywahom ch’okoj stz’ib’nhenoj b’oj nixhtej unin txoltzoti’ yu hunun tzoti’, haxinwal xhkankan yul swi’. Ta chuxin, chu ssayni ya’ yaq’b’ilxa hej tzoti’. | ||
+ | |||
+ | |||
+ | [[Categoría:Comunicación y Lenguaje]] [[Categoría:Educación Bilingüe]][[Category:Book:Nuestro_idioma_en_la_escuela_-_popti']] |
Revisión actual del 20:50 6 dic 2017
Ilb’ehEditar
- Xa yohtajnhe’ nixhtej unin stxumni b’oj smunlanhen stxolb’anil ab’xub’al Popti’.
- Xa ch’ohtajnhe yoknikoj b’ab’el stxolb’anil ab’xub’al Popti’ yu, kat stz’ib’nhenoj b’oj yalnoj tzet chal sk’ul yul yab’xub’al.
Tzet chu yoknikoj hej tzoti’ ch’ok sheleloj hej b’iheEditar
Xhjayoj oxeb’oj hune’nhe chaliloj, yok oxeb’ojxa tzoti’ tx’ihal chaliloj.
- Hayin
- hach
- ha’ naj/ix
- hayonh
- hex
- heb’
Uso de los pronombres personales, personas gramaticales.
Kaw yilal ta chichenakoj kuyumhum stxumni tzet yoknikoj hej tzoti’ ch’ok sheleloj hej b’ihe, haka’ yeyoj sat stxolb’anil jab’xub’al.
Xhjayoj hayeb’oj tzoti’ hune’nhe chaliloj, yok hayeb’ojxa tx’ihal chaliloj.
- Hayin
- hach
- ha’ naj/
- Hayonh
- Hex
- heb’
Hayin Hayin chin kolwakoj teyinhan.
hach Hach ay ha mul yinh tzet xa wu.
ha’ naj/ix Ha’ naj xb’ejtzonay te’ manhku’.
Ha’ ix xmaq’ni naj ni’an tz’ul.
Hayonh Hayonh chonh toj b’elo’ lok’.
Hex Hex yet ay he loq’ni iximixim
heb’ Heb’ya’ xchilax yu no’ kaj xuh
hinwakax
hakamixh
smatan
kowex
hekamixh
smatan heb’
wonh
hawonh
yonh naj maka ix
jonh
heyonh
yonh heb’
Wal ti’nanhxin, skwentaxa ya’ kuywahom swatx’enayoj hun txoltzoti’ (oración) b’ay syeb’ ya’ tzet chu yoknikoj hunun.
Munil b’oj nixhtej unin
- ¿Xe txum hun tzet xax ko kuy ti’nanh hex unin?
- Jila’wej tzet chu ko watx’enay sat jum chaltu’.
- Ko saya’wej sat hune’ humti’ yaq’b’ilxa yeb’al tzet xko munlanhe.
Syixmab’al hej b’iheEditar
Xhko mohb’a hunun sb’eyal hej b’iheti’ yinh swaj majan tzet b’oj chu ko helni:
|
|
|
Los sustantivos y su clasificación:
Conjugación de los sustantivos con las personas gramaticales estudiadas.
Jila’k’anab’wej yaq’b’ilxa ti’ la’i:
pan chanhe b’itx
- Hinpan
- hinchanh
- hinb’itx
- hapan
- hachanh
- hab’itx
- span
- schanh
- sb’itx
- kopan
- kochanh
- kob’itx
- Hepan
- hepan
- heb’itx
- span heb’
- schanh heb’
- sb’itx heb’
- watut
- hawatut
- yatut naj ix
- jatut
- heyatut
- yatut heb’ naj ix
Munil b’oj nixhtej unin:
Wal ti’nanhxin, jila’wej ta xax kan yul hewi’ tzet xko kuyti’:
- ¿Tzet chu jixman hej b’ihe yul jab’xub’al?
- ¿Tzet chu jixman tzoti’ “ch’en”, yaj chonh ek’ ji’a’ tzet xax jil yib’anhatoti’?
- ¿Tzet xhjutepaxayoj tzoti’ nhah?
- Awejay hayeb’ojxa yeb’al yib’anhiloj hun munilti’
Hej b’ihe masan etnheb’ilEditar
Chalilojti’ chub’il yul jab’xub’al, ay hun majan hej b’ihe machojab’ sje kok’ul masan etnheb’il chu kotz’ib’nheni, haxkam ta machoj, mach yelapnohal xhjab’e. Sunil ti’xin yilal xhko kuy nixhtej unin yinh, haxinwal mach k’ayotoj yet kam skuynuj hej tzetet yinh jab’xub’al.
Sustantivos siempre poseídos. Uso e los prefijos que indican posesión.
Haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la:
yal
yelaw
jahaw
janma
smay
woj
hawaq’
sxaj
yich
Kaw ay yal hun te’ ixpixti’ la.
K’ulch’an jilni yelaw ha kamixh cho’ tat.
Komam jahaw ohtajnhe tzet xhtanhoj hun sya’tajilti’.
Xhtub’xi janma yet chonh xib’telaxi.
Ay smay jalni sb’ih ya’ alkal nan b’aya.
Woj xtzab’cha yu metx tx’i’an
Yu hawaq’ xkach ay yinh hawet.
Sxaj te’te’ xhb’ilitu’.
Yich woj x’ayk’ay wuxhtajanh
Munil b’oj nixhtej unin: Haka’ hunq’ahan xhja’a’yojti’ la:
Yal, yelaw, jahaw, janma, smay, woj, hawaq’, sxaj, yich.
Munil b’oj nixhtej unin:
Kaw yilal ta haxa ya’ kuywahom smunlanhen yaq’b’ixati’ ta aya. Taka machxin, sje ta xhkayek’nhelax tet nixhtej unin.
- ¿Taxka yel hunti’ che yab’e hex unin?
- Jila’wej ti’nanh ta xax kan yul hewi’.
- ¿Tzet taxka yuxinto masan etnheb’il hunq’ahan b’iheti’ che yab’e?
Yilal ja’ni yohtajnhe’pax tet nixhtej unin chub’ilEditar
aypax hun majanxa hej b’ihe ta ay snuq’al tz’ib’ b’ay ch’ichikoj, nan tz’ib’al ch’oknikoj jetnheni. Etzaxin ya’taj ko txumniti’, yaj to kab’ majan tzet chu jetnhen hunq’ahan b’iheti’, haka’ xjil yib’anhahtoti’. Ay hune’ majan ta ay snuq’al tz’ib’ ch’oknikoj yichob’anil tzoti’, ta chaltu’, nan tz’ib’al xhjakoj jetnheni, ta mach snuq’al, nantik’apax tz’ib’ xhjakoj. Haka’ hunq’ahan xhja’a’yojti’ la’i:
Hintx’at
Hatx’at
Stx’at naj /ix
Kotx’at
Hetx’at
Stx’at heb’
hinmotx
hamotx
smotx naj /ix
komotx
hemotx
smotx heb’
Uso de prefijos que indican posesión para sustantivos que empiezan con una consonante.
Jila’wej yaq’b’ilxati’ la:
Hinmansan
Hamansan
Smansan naj /ix
Komansan
Hemansan
Smansan heb’
Hinkamixh
Hakamixh
Skamixh naj /ix
Kokamixh
Hekamixh
Skamixh heb’
Munil b’oj nixhtej unin:
Wal ti’nanh haxa ya’ kuywahom ch’ijb’aloj smunlanhenoj nixhtej unin yaq’b’ilxa hej b’ihe haka’ hune’ xax koyeti’.
Hej tz’ib’ ch’oknikoj yet tz’ib’ mach snuq’al chu yichikoj ko tz’ib’nhen hunuj tzoti’Editar
Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatojti’, ta mach snuq’al tz’ib’ yichob’anil hunuj tzoti’, ta chaltu’, nantik’a tz’ib’ ch’oknipaxkoj jetnheni. Haka’ti’ la’i:
Wonh
Hawonh
yon naj /ix
jonh
heyonh
yonh heb’
wahan
hawahan
yahan naj /ix
jahan
heyahan
yahan heb’
Uso de prefijos que indican posesión para sustantivos que empiezan con una vocal
Jila’wej yaq’b’ilxa
Watut
Hawatut
Yatut naj /ix
Jatut
Heyatut
Yatut heb’
Wis
hawis
Yis naj /ix
Jis
Heyis
Yis heb
Munil yul kuyum:
Skwentaxa ya’ kuywahom kam snimejnhen hun munilti’, haxinwal q’a’ skuyu’ nixhtej unin hun majan munilti’.
Hej b’ihe machu yetnhelaxiEditar
Chalilojti’, chub’il yul jab’xub’al Popti’, ay hunq’ahan b’ihe waxamkam sje kok’ul machu jetnheni, haxkam hakti’ yekanoj, to xahan yekoj yinh sat komam komi’, yuxinto xahan aypax ju.
B’eti’xin xhja’a’ b’inahoj hayeb’ tzoti’al tzetet machu jetnheni la:
Tz’ayik, tx’umel, x’ahaw, k’uh, asun, nhab’.
Sustantivos nunca poseídos.
Munil b’oj nixhtej unin:
B’eti’ xin kaw k’ul ta haxa ya’ kuywahom ch’ilnoj tzet munilal chu yuni b’oj nixhtej kuyumhum yu yok yip maka yu skan yul swi’ hune’ti’.
Kaw yilal ta xhko tihiloj tet tzet yuxinto xhjala chub’ilta machu jetnhen haka’ hunq’ahanxa hej b’ihe.
- ¿Taxka ay hunujxa b’iheti’ he yohtaj?
- ¿Tzet yuxinto machu jetnhen che yab’e?
Hej b’ihe mach helitoj syelapnohalEditar
Kaw k’ul ta xhjilwe stxumni nixhtej unin chub’ilta waxamkam kab’ tzet chu ko tz’ib’nheni, lahannhetik’a ch’elikoj syelapnohal.
Chalilojti’ chub’il aypax hun majanxa hej b’ihe, waxamkam xhjetnhe, ta tz’ulik maka nimej tz’ib’ chu yichikoj ko tz’ib’nheni, mach heli syelapnohal, to hune’nhetik’a chaliloj.
Haka’na hunq’ahanti’ la’i:
Munil
tzima
melyu
itah
is
hinmunil
kotzima
hamelyu
witah
yis naj /ix
Sustantivos invariables.
Munil b’oj nixhtej unin: Haxa b’eti’xin, ch’okoj ya’ kuywahom skayek’nhen hunq’ahan yeb’al xax jayojti’, haxinwal xhkankan yul swi’ nixhtej unin.
Chu yinitoj hunuj te’ tzima, ch’en melyu maka hunujxa tzetet ayxayoj ju, katxinxin yichikoj skuyni b’oj.
B’ihe xhelitojEditar
Chalilojti’ chub’il nanxa chu ko tz’ib’nhen hunuj b’ihe yet xhjetnheni, yaj machalilojti’ ta xhelitoj syelapnohal, to waxamkam nanxa slow tzet chu ko tz’ib’nheni, hune’nhetik’a chalkaniloj, Yilal jalnipaxoj chub’il kab’nhe b’ihe hakti’ ch’elikoj yul jab’xub’al.
Ha’ hunq’ahanti’ la:
Nhah
Watut
Hawatut
Yatut naj /ix
Jatut
Heyatut
Yatut heb’
wah
woch
hawoch
yoch naj /ix
joch
heyoch
yoch heb’
Sustantivos supletivos.
Munil b’oj nixhtej unin:
B’eti’xin, haka’tik’a xjute jalni, etza ya’taj ye stxumb’anil, yuxinto yilal ta stihiloj ya’ kuywahom tzet yuxinto nanxa slow tzet chu ko tz’ib’nhen hunuj b’ihe yetxa xhjetnhek’oj.
Yilal ta xhtilaxiloj tet nixhtej unin, haxinwal mach k’ayojtoj yinh ay b’aq’inh, haxkam titojab’ yul kok’ul chub’il yichitokoj skuyni nixhtej unin yib’anhiloj hunti’.
Hej b’ihe sq’an stz’ajb’alaxiEditar
Chalpaxiloj hun majan komunilti’ chub’il aypax hej b’ihe chakoj hunujxa tz’ib’ stz’ajoj yunhe tz’ajan kotxumni tzet chaliloj, haxkam ta machoj, mach’elikoj tzet xhjoche ta xhtxumlaxi, etza ya’tajxa komunlanhen hunti’, yuxinto yilal ta b’ab’el skuyiloj ya’ kuywahom katto ya’ni skuyu’ nixhtej kuyumhum.
Sustantivos agregativos.
Haka’na hunq’ahanti’ la’i:
Tz’um Tz’il Tz’ib’ |
hintz’umal hatz’ilal stz’ib’b’al |
hatz’umal stz’ilal hetz’ib’b’al |
Munil b’oj nixhtej unin:
- ¿Tzet yelanpoj ye hunti’ che yab’e?
- ¿Awejkoj hunujxa tzoti’ yeb’alojti’ jet?
Hej b’ihe chaliloj b’ay ay hej tzetetEditar
Chalpaxilojti’ chub’il ay hun majanxa hej b’ihe chaliloj ta hune’ tzetet aykoj yib’anh, yalanh, maka smotxik’oj hunujxa tzetet, yuxinto yilal kokuynipaxoj, hayonh kuywahomonhti’, yilal kotxumniloj b’ab’el kat ja’ni yohtajnhe’ nixhtej unin, kaw yilal ta chonh tzab’ipaxkoj yinh hunxa hum chonh kolni yinhti’.
- Yul ha’niman
- Swi’nhah
- Yinh b’itz’ab’
- Sat tx’at
- Yul b’eh
Sustantivos relacionales
Munil b’oj nixhtej unin:
- A’wej hunujxa tzoti’ti’ jab’e’ jet hex unin.
- Halwej jet tzet yelapnoj ye hune’ti’.
- Tonhwej loq’o’ manhku’ b’etu’la.
- Haxa b’etu’ ch’okoj ya’ kuywahom syetz’enoj b’oj nixhtej unin tzet xko kuy b’eti’.
Hej b’ihe tx’ihal tzoti’al i’nheEditar
Chalpaxilojti’ chaltu’la, chub’il ay hej b’ihe kab’ maka yaq’b’ilxa sb’isil hej tzoti’ watx’enheni, haxkam haknhetu’ chu kotxumniloj tzet chaliloj.
Tx’ihalxin smajpaxti’, yaj xhjiche’koj yinh nixhtej komon tzetet, haxinwal nixhtejal chu yi’noj nixhtej unin, hayeb’ch’annhepax tzoti’al xhko yeb’ yila’.
Sustantivos según composición: Sustantivos compuestos.
Haka’ti’ la:
- Akte’
- Tx’anhb’eh
- Xeq’a’
- Sajcheh
- Yaxkamik
- K’ahch’en
- Yaxtah
- Tanhk’ej
Munil b’oj nixhtej unin:
Mat sub’utajoj ye kotxumni hunti’, yuxinto yet aya, kaw helan ya’ kuywahom yalni tet nixhtej unin tzet yelapnoj ye hunti’ syeyil.
Ta xhjila, yinh hej b’iheti’ masan kab’ b’ihe i’nhe yu, ta machoj mat tz’ajanoj kotxumni.
Haka’na hunq’ahanti’ la:
Akte’
Ak b’oj te’ i’nhe
Tx’anhb’eh
Tx’anh b’oj b’eh
Haktu’ chu ko tihnojiloj tzet yelpanoj ye sunil hej tzoti’
- ¿Taxka xko txum tzet xax kotz’ib’nhe b’eti’?
- ¿Jila’wej ta chu he ya’ni kab’oj yeb’al wetan?
- Xhtojpax ya’ kuywahom, ha’ xhalni ta stinhahil kuyum maka yinhtaj kuyum kat yok yetz’enoj hunq’ahan tzet xax kokuyu, taka machxin ch’ok syenoj tzet chu swatx’elax hunq’ahan b’iheti’.
Hej b’ihe ya’taj swatx’eb’anilEditar
Chalpaxilojti’ chub’il ay hunxa majan hej b’ihe q’a’ ya’tajto ye yub’anil, haxkami tx’ihalxa tzet smaja, tx’ihal tzoti’al ayikoj stz’ajoj, yuxinto yet aya, kaw nannhe ju koyenoj tet nixhtej unin hune’ti’ chala.
Sustantivos según composición: Sustantivos complejos.
Haka’na hunq’ahan xhja’a’yojti’ la’i: yalanh q’ab’e, sb’aq’sate.
- Xil yalanh q’ab’e
- Stxow sb’aq’ sate
- Xil yib’anh sb’aq’ sate
- Stx’uyal sb’aq’ kosat
Munil b’oj nixhtej unin:
Mat kaw tx’ihaloj tzet yib’anhilojti’ xhja’ skuyu’ nixhtej unin, haxkam yet kam xhkuywuj, katxin kam xhkuylaxoj yinh, yaj kaw yilal ta xhjichenakoj jalni tet, haxinwal matxa kaw ya’tajoj yab’enoj yettu’.
B’ihe b’oj b’iheEditar
Chalilojti’ chub’il waxamkam tx’ihal chu jalni yul jab’xub’al Popti’, ay hun majanxa hej b’ihe, kab’ b’ihe i’nhe yinh kaw syelal, yaj walxapax yinh yelapnohalxin, hune’nhe tzet chaliloj, nanannhe chu kotz’ib’nhen ska’itanil b’ihe yaj hune’nhe ch’elikoj syelapnohal, haka’na hunq’ahanti’ la:
- Sb’aq’ sate
- Xil wi’e
- Snuq’ oje
- Snuq’ q’ab’e
Sustantivos según composición: Sustantivos de sustantivos.
Munil yul kuyum:
- ¿Tzet taxka yuxinto haktu’ swatx’eb’anil hun majan hej b’iheti’?
- ¿Taxka ay hunujxa tzoti’ lahan chu he yalni jet?
- ¿Taxka chu he yeni wet b’aytet chij sb’aq’ sate ti’an?
B’ihe yok hunxa b’iheEditar
Chalilojti’ chub’il ay hunq’ahanxa b’ihe, yinh kaw syelal, kab’ b’ihe smaja, yaj haka’ xjute jalni yib’anhatoti’, hune’nhe tzet chalpaxiloj. Mat kaw tx’ihaloj hunq’ahan tzoti’ti’, yaj yilal ta xhko kuypax nixhtej unin yinhti’.
Sustantivos según composición: Sustantivos más sustantivos.
Haka’na hunq’ahan xhja’a’ b’inahojti’ la:
- Mame mi’e
- K’ahole kutz’ine
- Kawil walil
Munil yul kuyum:
Haxa ya’ kuywahom ch’ilnoj tzet kam chu smunlanhenojti’ b’oj nixhtej unin, haxkam yinhxa aya ta ch’okoj hunuj etz’ewal yul kuyum, maka chi’a’tij hunuj echele yet mame mi’e, k’ahole maka kutz’ine.
Sb’ih hej tzetet mach jilaEditar
Hun majanxa b’iheti’, to waxamkam xhjal sb’ih, mach jila, machka chu ko tzab’ni, yuxinto hakti’ sb’ih syelil, ta xhjil hayeb’ tzoti’ti’ la, kam xhko txumu’luj. Yinhxaxin tzet honynhehonh, hat spetokoj syelapnohal hunxa majan tzoti’ti’.
- Skawil
- Syaxil
- Skajil
- Schewal
Sustantivos abstractos.
Munil b’oj nixhtej unin: Ta xhjilwejxin hej nixhtej unin, tzet yuxinto xhjala chub’il mach jil tzet chaliloj hej tzoti’ti’, haxkam skawil hunuj maka, machu jilni, machka chu jilni schewal, haka’ yepax yaq’b’ilxa hej tzoti’.
- ¿He yohtaj tzet yuxinto hakti’ yekoj hun ko kuyb’anileti’?
- A’wej hunujxa yeb’al jab’e’.
Hej uteb’alEditar
Hakti’ sb’ih sunil hej tzoti’ chaliloj chub’il ay mak ay tzet lanhan yuni.
Los verbos.
Munil b’oj nixhtej unin:
Ch’ek’toj nixhtej unin sataj kat jalni tet tzetaj uteb’al chub’ yinh yoj, sq’ab’ b’oj sunil snimanil, yu stxumni tzet chaliloj uteb’alti’.
Hej uteb’al mach’ek’tojEditar
Chij hakti’ yul jab’xub’al sunil hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay hun majan tzoti’ti’ xhalni ta ay hunuj mak ch’uni hunuj tzetet, yaj yinhtik’a xhpak’ik’oj mach hunujxa mak xhchani tzet chu.
Kaw yilalxin ta xhko kuy nixhtej unin yinhti’, haxinwal nixhtejal skuynuj tzet yelapno yeyi. Ayxin hunq’ahan xhjala’, waxamkam kam xhko tz’ib’nhe hayeb’ojxa sat hunxa jum chonh kolni yinh munilti’.
Verbos intransitivos.
Haka’ hunq’ahan ti’ la: wa’i, oq’i, huli, awi.
- Chin wa’i
- Chach oq’i
- Xkex huli
- Xkach awi
Munil b’oj nixhtej unin yul kuyum
B’eti’xin ch’okoj ya’ kuywahom smunlanhe’ hun majan tzoti’ti’, ch’okoj nixhtej unin syetz’enoj haka’tajnhe wa’oj chu. Hune’ tzoti’ti’ xhyenoj chub’il yinh kaw yeli, mach hunujxa mak yib’anh ch’ay tzet chu nixhtej unin.
- ¿Taxka xe txum tzet xjalti’?
- ¿Chu heyek’tij heyenoj hunuj tzoti’ haka’ xu ko munlanheni?
- Lawitik’atu’xin kat yokoj stz’ib’nhenoj sat yum hayeb’ojxa hej tzoti’ hakti’.
- Wal ti’nanh chala’ ya’ kuywahom ta stz’ib’nhe’ hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj lanhantoti’.
Tzet chu ko sajchikoj yinh uteb’al mach’ek’tojEditar
Chalilojti’ chub’il tx’ihal tzet chu yijni sb’a maka tzet chu swatx’ihayoj hunq’ahan uteb’alti’.
Ay hunq’ahanti’ la:
Oq’oj |
wa’oj |
huli |
Conjugación de verbos intransitivos.
Munil b’oj ya’ kuywahom: Haxa ya’ kuywahom skwenta smunlanhenoj yaq’b’ilxa hej uteb’alti’, haxinwal xhkanoj yul swi’ nixhtej unin.
- Wal ti’nanhxin, che yilwe hetz’ib’nhenoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ xjayoj, ta ay b’ay mach chex k’oji che yab’e kat heq’amb’enoj wetan.
Sq’inalil b’oj tzet chu yijni sb’a hunuj uteb’alEditar
Chij hakti’ yet xhjalni hanik’ maka sq’inalil yet ch’uni hunuj uteb’al. B’etetti’, masan tzujanpax tzet xu yijni sb’a, hanik’ x’ichikoj, hantaj steye, hanik’ xlahwi maka ta tz’ajan xu yijni sb’a, hati’ chaliloj hunti’. Yul ab’xub’al Popti’, tx’ihal tzet chu ko tz’ib’nhenti’, haka’tik’a nanan slow yalnipax anma yinh hunun konhob’ maka wayanhb’al, yaj b’eti’, mataj ko pich’ni tzet kaw yuteb’anil, to hatkachannhe koyeni chub’il aypaxti’ yul jab’xub’al.
Marcadores de tiempo y aspecto.
Haka’ hunq’ahanti’ la.
Xk
Xkonhwayi
K
Kachmunlayi
Ch
Chexwayi
Chexloq’i
Chexoq’i
Xh
Xhwilan
Xhway heb’
Xhtanhelaxi
Ch’
Ch’oq’i
Ch’awi
Munil yul kuyum
Wal ti’nanhxin, haxa ya’ kuywahom ch’okoj smunlanhenoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin, haxinwal xhkanojkan yul swi.
Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yinh tz’ib’ mach snuq’al ch’ichikojEditar
Hune’ kuyb’anileti’ xhalni chub’il yet machkanh yip snuq’al tz’ib’ ch’oknikoj jalni hunuj uteb’al, ta chaltu’ nan xhjute kotz’ib’nhenoj. Chuxin ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, hakti’xin ch’elikoj la ta xhko yijye yuteb’anil.
Conjugación de verbos intransitivos con vocal inicial.
Oq’oj |
wa’oj |
huli |
Oq’oj
Chinoq’i
Chachoq’i
Ch’oq’naj /ix
Chonhoq’i
Chexoq’i
Ch’oq’heb’
Awoj
Chinawi
Chachawi
Ch’awinaj /ix
Chonhawi
Chexawi
Ch’awi heb’
Munil yul kuyum
Q’a’ ya’tajxa ye stxumb’anilti’ yuxinto kaw yilal ta nannhe yu ya’ kuywahom syeniti’ tet kuyumhum, ch’okoj syetz’enoj yul kuyum, haxinwal xhkanojkan yul swi’ chaltu’.
- Hun majan hex chex ek’tij he yetz’enoj tzet chu joq’i, b’oj jawi.
Sajchoj yinh uteb’al mach’ek’toj yaj tz’ib’ ay snuq’al b’ay ch’ichikoj tzoti’Editar
Chu ko sajchipaxkoj yinh hej uteb’al, haka’ kaw lanhanto jalniti’, yaj yinh tzoti’ ay snuq’al ch’ichikoj, hakti’xin ch’elikoj la, ta xhko yijye yuteb’anil.
Conjugación de verbos intransitivos con consonante inicial.
wa’oj
chinwa’i
chachwa’i
xhwa’naj /ix
chonhwa’i
chexwa’i
xhwa’heb’
huli
xkinhuli
xkachhuli
x hulnaj /ix
chonhhuli
chexhuli
x-hul heb’
Munil b’oj nixhtej unin:
Haka’tik’a xjute jalni yib’anhatoti’, matxa kaw sub’utajoj yeti’, yuxinto kaw cha’a’koj ya’ kuywahom yinh sk’ul skuyni nixhtej unin yinhti’.
Chu yokoj ya’ yalnoj tet nixhtej unin ta chayoj hayeb’oj tzoti’ hakti’ chu yichikoj sat yum, kat ssajchojik’oj haka’ xyelax tet.
Ta mach kaw xhk’oji yinhti’xin, kat yokoj ya’ kuywahom yalnoj tet hunekxa.
Hej uteb’al ch’ek’nitoj yip, maka kawanh mak xol chij sb’aEditar
Chalpaxilojti’, chub’il ay hun majanxapax hej tzoti’ uteb’al ch’ek’nitoj tet hunujxa anma tzet lanhan yuni hunxa, haka’na:
- maq’wahoj
- ijwahoj
- kuywuj
- anhloj
- axhnoj
- tz’ohwoj
Verbos transitivos.
Munil b’oj nixhtej unin:
Yaja’ haka’tik’a xjute jalni, haxa ya’ kuywahom skwenta skuyni yaq’b’ilxa hej tzoti’ti’ tet nixhtej unin.
- Halwej hunujxa tzoti’ lahan b’oj hunti’ jab’e’.
- Ja’a’wejayoj hunuj txoltzoti’ yu hunun tzoti’ti’.
Hej tzoti’ xhalni sq’inalil hej uteb’alEditar
Aypax hunxa majan hej tzoti’ xhalni tzet sq’inalil b’ay chu hunuj uteb’al, haka’ hunq’ahanti’ la: In-, ach-, 0, onh-, ex-, 0. Q’a’ ya’tajto ye stxumb’anil, yuxinto tx’ihaltik’am sq’inal ya’ kuywahom chi’a’toj skuynujti’. Chalilojti’ chub’il yul hunuj txoltz’ib’, masan ay hunuj mak yib’anh ch’ay tzet chu uteb’al.
Los marcadores de tiempo. El objeto.
Munil:
- Ko munlanhe’ hune’ kuyb’anileti’, yaj xhjil tzet yeyoj sat te’ humti’ la.
- Ja’a’wejay hunuj yeb’al lahan b’oj tzet chal sat te’ hum.
Syeb’anil chub’il xhb’iliEditar
Chalilojti’ chub’il syeltoj tzoti’ uteb’al xhyeni chub’il aykoj hunuj tzetet sb’ilob’tajnhen sb’a, maka syeltoj chub’il ay yub’anil. Haka’na:
B’elwoj, chaliloj chub’il aykoj anma yinh b’el.
Maq’wahoj, chaliloj chub’il aykoj hunuj mak smaq’ni hunujxa maka.
El movimiento.
Munil yul kuyum
- ¿Taxka xkan kuyb’anilti’ yul hewi’ hex unin?
- Halwej hunujxa tzoti’ti’ jab’e’.
- B’eti’ chuyu ya’ kuywahom yichenkanh yaq’b’ilxa munil.
B’iheEditar
Chalpaxilojti’ ta ay hune’ tzoti’ xhalni chub’il lanhan kotzotel yib’anhiloj b’ihe maka hunuj mak yul hunuj teq’an tzoti’, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ xhyeniltoj la:
Hin-
Ha-
s-
ko-
he-
s-
w-
haw-
y-
j-
hey-
y-
El Sujeto.
- Hinmam
- Hamam
- Smam
- Komam
- Hemam
- Smam heb’
- wawal
- hawawal
- yawal
- jawal
- heyawal
- yawal heb’
Munil yul kuyum:
- Awejay tzet xe txum yib’anhilojti’.
- Tz’ib’nhewej kab’oj tzoti’ ch’oknikoj sup tzoti’ti’ heyu.
- Kab’ tzet chu kokuyniti’, taxka xax hetxumiloj.
Sxe’al hej tzoti’Editar
Xa sje jichenpaxkoj kokuyni nixhtej unin chub’il aypax sq’axepal hej tzoti’ xhalni tzet ayikoj sxe’aloj. Ayxin hune’ sq’axepal xhjala’ chub’il xe’ tzoti’ti’ yela’i. Sxe’alti’ q’a’ yilal ye yinh hej tzoti’, yuxinto xhko txum tzet chaliloj syeyil.
La raíz.
Hakti’ la:
- Oq’, oq’oj
- Wa’, wa’oj
- Aw, awoj
- Il, ilwoj
- B’el, b’elwoj
Munil yul kuyum: Yinh muni l t i ’ , chuyu ya’ kuywahom yalni tet nixhtej unin ta ch’ok b’elwoj yul kuyum, ch’ok b’itloj, maka tzoteloj, yinhxin ch’eloj ya’ skuynuj nixhtej unin yinh sxe’al sunil hej tzoti’.
- ¿Xe txum tzet xju ti’nanh?
- ¿Taxka ay hunuj hex chu he tihniloj wet tzet xe kuy ti’nanh?
- ¿Taxka sunil hej uteb’al lahan smunlab’anil?
- ¿Tzet yuxinto haktu’ yub’anil he yalni?
Stz’aj slahob’al hej tzoti’Editar
Chalilojti’ chub’il sunil hej tzoti’, masan ay hune’ xe’, yichob’anil stz’aj, yok hunxa slahob’al stz’aj tzoti’, haka’ hunq’ahanti’ la:
- chuluj - ehul - uj
- x-wa’ - iloj
- x-sik - iloj
- b’it - loj
El sufijo.
Yinh b’ab’el tzoti’, “hul”,
ha’ ayikoj xe’oj
Wa’, xe’al yekoj yinh skab’
Sik, xe’ yekoj yinh syox
B’it, ayikoj xe’oj yinh skanh
Munil b’oj nixhtej unin:
Cha’a’yoj ya’ kuywahom hun teq’anoj tzoti’ sat te’ tz’ib’b’alte’ maka sat hunuj nimej hum, katxin yokoj ya’ sxitnotoj hej tzoti’ haka’ xu kokuyni yib’anhatojti’, sq’amb’enoj ya’ tet nixhtej unin b’aytet taxka stz’aj hej tzoti’. Yaj haxkamxin q’a’ ya’tajto yeti’ yuxinto hanik’ojnhe cha’a’ ya’ tet nixhtej unin, haxkam ch’apnoj sq’inalil b’ay q’a’ ch’ahokanh smailil skuyb’anil.
Yu skan sunil tzet xax jalti’, kaw yilal ta chonh okpax sajchojik’oj yinh hunq’ahan tzoti’ uteb’al chalilojEditar
Yu skankan yul kowi’, xhja’a’ hayeb’ tzoti’ti’ la’i:
- b’itloj
- awoj
- chalohoj
- echmaloj
- kuywahoj.
Conjugaciones de los verbos: cantar, llamar, encontrar, esperar, enseñar.
Yaj yinh hunxa jum xhko munlanhe.
B’itloj
Chinb’itli
Chachb’itli
Xhb’itli naj/ix
Chonhb’itli
Chexb’itli
Xhb’itli heb’
Awoj
Chinawi
Chachawi
Ch’awinaj
Chonhawi
Chexawi
Ch’awi heb’
kuywahoj
Chinkuywi
Chachkuywi
Xhkuywi naj /ix
Chonhkuywi
Chexkuywi
Xhkuywi heb’
axhnoj
chinaxhni
chachaxhni
ch’axhni naj/ix
chonhaxhi
chexaxhni
ch’axhni heb’
Munil:
- ¿Xa hu heyu he munlanhenti’ hex unin?
- Sajchanhwej yinh kab’ojxa hej tzoti’ uteb’al.
Sajchojkoj yinh uteb’al ch’ek’ik’toj yip yaj xhjal b’ay ka sto yub’anilEditar
B’etetti’xin chaliloj chub’il ch’okoj ya’ kuywahom syenoj tet nixhtej unin tzet chu kosajchikoj b’oj hej uteb’al ch’ek’toj yip tet hunujxa maka, yaj ta aypax b’ay xhjila ta xhto yipal, ha’ yekoj chaltu’, haka’na hunq’ahanti’ la:
- Chintzab’iktij
- Chintzab’iltoj
- Tzab’inayojan
- Chintzab’atoj
Conjugación de verbo transitivo con direccional.
Munil yul kuyum
Kaw yilal ta nannhe yu ya’ kuywahom, haxkam etza q’a’ ya’taj ye ko munlanhenti’, yuxinto tx’ihal el skayek’nhe ya’ tet chala.
Ch’okojpax ya’ syetz’enoj maka syenoj b’oj sq’ab’ b’aq’inh xhjal tzab’iktij, b’oj b’aq’inh xhjal tzab’iltoj.
- ¿Xkan hunti’ yul hewi’?
- ¿Che txumu yet xhwalnihan, tzab’iktij hun te’ humti’ la?
- Halwej wet hunujxa tzoti’ hakti’ ch’elikoj yet xhko tz’ib’nheni?
Uteb’al machu shellotojEditar
Chij hakti’ hun majan hej tzoti’ chaliloj uteb’al yaj mach hunekoj ta chu shellotoj tzet chaliloj, haxkam hakk’atu’ yub’anil.
Transitivos radicales.
Haka’na hunq’ahanti’ la’i:
- Chach hin maq’a
- Chin ha laq’a
- S tzab’a
- Cha potx’o
Munil b’oj nixhtej unin:
Tzanxanhetik’a munilal b’oj nixhtej unin b’etetti’, matxa sub’utajoj yeyi, yuxinto ch’okoj ya’ yichenojkanh yaq’b’ixa hej tzoti’ haka’ hunq’ahan xjalti’, haxinwal kam stxumu’luj nixhtej unin.
- Halwej hunujxa tzoti’ lahan b’ojti’ jet.
- Sajchanhwejkoj yinh tzoti’ xe yalti’.
Hej uteb’al ay b’ay xhwayitijEditar
Hunxa majan ko munilti’xin la, sje tato kam xhko ye tet nixhtej unin, haxkam ayxa hune’ b’ay xjal tet yalanhtotu’, yaj wal b’eti ‘ xin kaw yilal ta xhjichepaxkoj kokuyni yinh hej tzetet q’a’ aykanh sya’tajil kokuyni, haxinwal yet xhch’ib’oj, xa hu stxumnujilojti’. Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il masan ay hune’ tzoti’ b’ay xhwayitij hunxa.
Ay hunq’ahan yeb’alti’ la:
- Chinwaytze
- Xhwaxhnhe
- Chinhaye
- Xhwatxulnhe
- Chintz’ib’nhe
Transitivos derivados.
Munil yul kuyum
Choche b’eti’ ta skwentaxa ya’ kuywahom ssayni yaq’b’ilxa hej tzoti’, haxinwal kam xhkanoj yul swi’ nixhtej unin.
- ¿Tzet taxka chaliloj chin watze?
- ¿Taxka ay hunuj hex chu he yek’tij he ya’a’yoj hunuj tzoti’ lahan b’oj hune’ lanhanto kokuyniti’?
Sajchoj yinh hun majan tzoti’ lanhanto jalniti’Editar
B’etetti’ xhjohtajnhe’pax tzet chu kosajchikoj b’oj hej uteb’al ch’ek’toj yip ay hunujxa tzoti’ b’ay xhwayitij. Haka’ hunq’ahan xhjila’ti’ la:
- Chinwaytze
- Chawaytze
- Xhswaytze naj/ix
- Xhkowaytze
- Chewaytze
- Xhswaytze heb’ naj, heb’ ix
Conjugación verbal del transitivo derivado.
Jila’ yaq’b’ilxati’ la:
- Xhwaxhnhe
- Chawaxhnhe
- Chaxhnhe naj /ix
- Xhjaxhnhe
- Cheyaxhnhe
- Xhyaxnhe heb’
Yaq’b’ilxa munil
Wal ti’nanhxin, ch’okoj ya’ kuywahom smulanhenoj hunujxa uteb’al haka’ti’ b’oj nixhtej unin yul kuyum, yaj chu yokoj syetz’enoj maka ch’elojtoj yinhtaj kuyum smunlanhenoj
Hej uteb’al xhalni mak ch’uten hunuj tzetetEditar
Chalpaxilojti’, chub’il ay hunxa majan hej tzoti’ xhtihniloj jet mak ch’ichenkan yuteb’anil. Haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la:
Lo
Kuy
Uk’
Paj
lotze
kuytze
uk’tze
pajtze
Verbos transitivos causativos.
Munil yul kuyum:
Walxapax munil b’eti’xin, to haka’tik’a xjute jalni, chiche’kanh ya’ kuywahom hunujxa hej tzoti’al kat yokoj smunlanhenoj b’oj nixhtej unin.
Tzet jalni yet ta tx’ihal yib’anhiloj mak xhko tzotenheEditar
Waxamkam mat ya’tajoj ko watx’enayoj, yaj wal tet nixhtej unin, ya’taj stxumni, haxkam mat lahanoj skuyb’anil jab’xub’al b’oj yab’xub’al wes, yuxinto nannhe ju chala. Yinhti’ hanhk’anhe yet xhjalni ta tx’ihal anma, ha’ chalilojti’, haka’na hunq’ahan ti’ la:
Ix
Winaj
K’ahol
Q’opoh
Unin
Ix
Ichamil
Heb’ya’ ix
Heb’ya’ winaj
K’ahole
Heb’ix q’opoh
Heb’unin
Ixale
Ichamile
Formación de plurales. Plural de sustantivos relacionados con personas.
Munil yul kuyum
Machalilojti’ ta hanhk’anhe tzet xjayoj xhko kuyu, to syitz’atil swi’ b’oj shelanil ya’ kuywahom xhalnoj tet tzet hunujxa wal yuten sb’a yu ssayni yaq’b’ilxa hej tzoti’ lahan komunlanhen b’oj hunq’ahanti’.
- ¿Hex unin, taxka ay hunujxa tzoti’ etza lahan b’ojti’ he yohtaj?
- ¿Taxka chu he yalni hunujxa tzoti’ti’ jet?
- ¿Ay hunuj mak choche ek’ojtij stz’ib’nhenoj hunujxa?
- Ch’elojtoj nixhtej unin yilnojti’ yul b’eh maka txonhb’al?
Sup tzoti’ xhalni ta tx’ihal hunuj tzetetEditar
Xhko txumti’ chub’il aypax hun majan hej suptzoti’ xhalni ta tx’ihal yib’anhiloj tzet xhjala. Chu yok yichob’anil maka slahob’al hej tzoti’ti’.
Plural de adjetivos simples.
Yul jab’xub’al, ay hune’ yeb’alti’ la:
Tx’i’
Tx’at
Ch’en ch’en
Te’ te’
Hejmetx tx’i’
hej te’ tx’at
ch’enlaj
te’laj
Yaq’b’ilaxa munil: Wal ti’nanhxin, ch’okoj ya’ kuywahom yalnoj hantaj tzoti’al ch’oknikoj ju jalni ta tx’ihal smaj tzet xhko tzotenhe.
- ¿Tzet taxka suptzoti’al ch’oknikoj ju kotx’ihalnhen tzoti’ tx’at?
- ¿Taxka lahan suptzoti’ ch’oknikoj kotx’ihalnhen tzoti’ te’ b’oj anma?
- ¿Tzet hunujxa tzoti’al chu kotx’ihalnheni?
- ¿Taxka xax kan hune’ kuywab’alti’ yul hewi’?
Hej tzoti’ xhalni smalil hunuj tzetetEditar
Yul jab’xub’al Popti’, ay hun majan hejtzoti’ ch’a’ni kotxumu’ chub’il ay smalil hunuj tzetet, haka’ hunq’ahanti’ la’i:
- Hunb’etxan
- Hunb’iq’an
- Huntatz’an
- Hunk’alan
- Hunsilan
Palabras que indican medida.
Munil yul kuyum:
- Xhjal tet nixhtej unin ta chi’toj k’ahch’en yul kuyum yul hunuj tx’uy
- Ta chitoj ayk’itanoj ixim wah
- Ta chitoj hunuj lob’al te’
- Kat jokoj koyenoj tet, yet xhjalni hunuj b’etxanoj, hunuj silan, b’oj yaq’b’ilxa.
Hej suptzoti’ ch’oknikoj yet mach johtajoj hantaj chalilojEditar
Walxa b’eteti’xin chaliloj chub’il aypax hun majanxa hejtzoti’ haka’ suptzoti’ yekoj, ch’a’ni kotxumu’ chub’il mat t’inhanoj sb’isil maka hantaj yib’anhiloj lanhan kotzoteli, haka’ti’ la’i:
- Hun ya’ komam
- Hun ch’ench’en
- Hun ix ni’an
- Hunq’ahan heb’ya’ komam
- Hunq’ahan q’ap kamixhe
- Hunq’ahan heb’ix q’opotaj
Artículo indefinido.
Mat kaw ya’tajoj ko txumniti’, yuxinto tanhe xhkan yul swi’ nixhtej unin, matxa yexhtohoj kaw tx’ihal hejtzoti’ xhto okoj ya’ kuywahom ssaya’.
Hej sup tzoti’Editar
Hune’ komunilti’, smaj hej tzoti’ ch’a’ni kotxumu’ b’aytu’, maka b’ay xhto anma lanhan yuni hunuj uteb’al. Hej tzoti’ xhyeni b’ay ay tzet lanhan yuni hunuj maka. Haka’ hunq’ahanti’ la: Pax, Ok, El, Ay, Ah, Ek’
Las partículas. Partículas direccionales.
ila’ yaq’b’ilxa:
Pax
Ok
El
Ay
Ah
Ek’
Paxi (paxiktij)
Oki (ch’oki)
Eli (ch’eltij)
Ayi (Ch’ayi)
Ahí (ch’ahÌ)
Ek’i (ch’ek’i)
Munil:
Ch’okoj ya’ kuywahom kam skuyniti’, haxinwal xhkanoj yul swi’ nixhtej unin, haxkam ta xhjila, etza ya’taj ye kotxumni. B’oj hunxa, ch’okoj ya’ ssaynoj yaq’b’ilxa hej suptzoti’ ch’a’ni ko txumni hune’ti’.
B’oj nixhtej unin
- Titanhwej b’eti’ la kat he yek’tij.
- ¿Xax hetxum hun majanxa tzoti’ti’?
- ¿Taxka ay hunuj hex chu he yalni hunujxa tzoti’ lahan b’oj hunq’ahanxati’?
Ay hun majan tzoti’ti’ chaliloj chub’il ay hune’ munlab’alEditar
Slahob’al hun majan tzoti’ti’, masan ch’ok - b’al stz’ajoj, haka’ hunq’ahan xhjala’ti’ la: Tx’anhb’al, Chemb’al, Tx’ahb’al.
Partículas que indican un instrumento.
Ay yaq’b’ilxa la:
- K’ajob’al
- Silb’al
Chochexin, yunheb’al xhkankan yul kowi’, katxinxin mach k’ayojtoj ju, xhjichekoj ko sayni b’oj nixhtej unin hayeb’ojxa tzoti’al aykoj –b’al slahob’al, yaj tanhe chaliloj munlab’al.
Munil yul kuyum: Yilal xhko tihiloj tet nixhtej unin chub’il hunq’ahan tzoti’ti’ yinhnhe hej tzet ch’oknikoj yutelax hunuj tzetet xhjakoj, haxkam ay hunxa majan hakk’apaxtu’ slahob’al, tonhe nanxa tzet chaliloj.
Hej sup tzoti’ chaliloj mak xhyeni hej tzetetEditar
Haka’tik’a xjute jalni, waxamkam kaw tx’ihal smajkanoj hune’ kuyb’anileti’ yilal ta ch’ichikoj nixhtej unin yilwen sb’a yinh. Hun majan tzoti’ti’ mat kaw nimejaloj, yul ab’xub’al Popti’ kab’nhe sup tzoti’ chalilojti’:
Ha’ hunq’ahanti’ la:
Ti’
Xhwal ti’an
Hach ti’
B’eti’
Tu’
Howaltu’
Hunq’ahantu’
Huntu’
Uso de partículas demostrativas.
Munil: Yilal ta smunlanhe ya’ kuywahom yaq’b’ilxa hej tzoti’ haxinwal xhkankan yul swi’ nixhtej unin.
Lawitik’atu’xin, ch’okoj ya’ swatx’enoj b’oj nixhtej unin hej txoltzoti’ b’ay ch’oknojikoj hej sup tzoti’i’.
Hej suptzoti’ xhalni ta machojEditar
Yul ab’xub’al Popti’, hayeb’nhe tzoti’al, yaj yilal ko kuynipax nixhtej unin yinh, haxinwal skuyu’ sunil yib’anhiloj yab’xub’al. Haka’na hunq’ahanti’ la: Machoj, Mach, Maxh, Mat, Mataj, Matkataj, Matka, Matoj, Matto, Matnhe, Matmi
Uso de partículas negativas.
Munil yul kuyum: Wal ti’nanhxin ch’okoj ya’ kuywahom smunlanhenoj hej txoltzoti’ yinh hunun tzoti’ xjayoj yib’anhatojti’.
- ¿Tzet yelapnoj ye hun majan tzoti’ xjayojti’?
- Watx’ewej hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ “matka”.
Hej sup tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’alEditar
Xhko kuyu’pax nixhtej unin yinhti’, haxinwal nixhtejal skanoj yul swi’ chub’il ay hunq’ahan tzoti’ti’ yul jab’xub’al. Ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la:
- ¿Maka?
- ¿B’aytet?
- ¿Tzet?
- ¿B’ay?
Uso de partículas interrogativas.
Munil yul kuyum:
Skwentaxa ya’ kuywahom swatx’en hej txoltzoti’ b’oj nixhtej unin yinh hunq’ahan tzoti’ti’.
- ¿Taxka ay hunujxa tzoti’ti’ he yohtaj?
- Munlahojonh yinh hunq’ahan tzoti’ti’
Hej sup tzoti’ k’ayb’alk’ulehalEditar
Hej sup tzoti’ti’ ch’oknikoj yet xhk’ay kok’ul xhjilni maka yet ch’uni hunuj tzet, ha’xin hunq’ahan tzoti’ti’ la: ¡Yuy! ¡ay! ¡Ooo! ¡Aaa! ¡Anmas!
Uso de partículas exclamativas.
Munil yul kuyum:
Haka’ xu jalni, haxa ya’ kuywahom ch’okoj smunlanhenoj hej txoltzoti’ b’oj nixhtej unin, haxinwal kalan nixhtej unin xhalnoj tzetaj smunalnhe’, ta chaltu’ q’a’ pet xhkanoj yul swi’.
¡Yuy!, kaw aykanoj yip ha’ niman.
¡Anmas!, wak’a’kanoj ha leq’ti’al.
Txol tzoti’. Hej txoltozit’ ch’oknikoj ko ta’wenkoj hunuj tzetet jib’anhEditar
Txol tzoti’ti’ ch’oknikoj kota’wenkoj hunuj tzetet jib’anh. Yaj tx’ihalxin sb’eyal hej txoltzoti’, b’etetti’ xhja’a’yoj hunq’ahan chaliloj chub’il xhko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anh. Haka’ hunq’ahan xhja’a’yoj ti’nanh la:
- Ho’, xhwochehan.
- Yeli wet hunti’an.
- T’inhan kotoj hekal
- Yilal hawul hekal.
La oración. Oraciones declarativas o afirmativas.
Munil b’oj nixhtej unin:
Haxa ya’ kuywahom ch’okoj smunlanhenoj hej txoltzoti’ yu yilni nixhtej unin tzet chu yoknikoj.
- ¿Taxka chu he yanihayoj hunujxa tzoltzoti’ hakti’?
- Awejayoj hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ t’inhan.
Txol tzoti’ ch’oknikoj yet mach ko ta’wekoj hunuj tzetet jib’anhEditar
Ay hune’ majan txoltzoti’ ch’oknikoj ju yet ay hunuj tzet mach kota’wekoj jib’anh, ayxin hej tzoti’ xhalniloj chub’il ha’ hune’ti’ sb’eyal txoltzoti’ lanhan komunlanheni.
Haka’ hunq’ahanti’ la:
- Machoj, machonh sajchoj hekal
- Machin wayi.
- Machmi chin wa’ojan.
- Mat kajoj ha’ha’.
Oraciones negativas.
Munil yul kuyum: Haxa ya’ kuywahom skwenta yanihayoj yaq’b’ilxa hej txoltzoti’ b’ay stz’ib’nhelax hunq’ahan tzoti’ti
Txol tzoti’ ch’oknikoj q’amb’eb’alEditar
Ch’oknikoj hunq’ahan txoltzoti’ti’ ju yet ta ay tzet xhjoche koq’amb’e’ tet hunujxa maka.
Haka’ hunq’ahanti’ la’i
- ¿Tzetet chawu b’eti’ k’ahol?
- ¿Hantaj ch’en melyu xak’aya?
- ¿Chub’il xawa’ hakamixh?
- ¿tzet yuxinto mach xkach axhni?
Oraciones interrogativas.
Munil yul kuyum:
Ch’okoj ya’ kuywahom swatx’ehayoj yaq’b’ilxa hej txoltzoti’, haxinwal xhkanojkan yul swi’ nixhtej unin.
- Awejayoj kab’oj txoltzoti’ hakti’ chu smulanhelaxi.
- ¿Xkan hun kuyb’anileti’ yul hewi’?
Yip snuq’al hej tzoti’Editar
Kaw yilal ta ch’ok ya’ kuywahom stihnojiloj tzet chaliloj hune’ti’, haxkam etza ya’taj ko txumni, mat lahanoj b’oj tzet xhjute kokuyni yinh komon ab’xub’alil. Kajxam xjute jalni, ay hunq’ahan hej tzoti’ xhko tz’ib’nhe b’ay q’a’ aykanh snuq’al kotzoteni, yinhxin hun tzuk’anti’ xhko ye la’i (’).
Haka’ hunq’ahan tzoti’ti’ la, xhko tz’ib’nhe b’ay ay yip snuq’al ko tzoteni.
Hatx’o’
K’awa’
Ha’
Ho’
Hunq’ahanxati’xin la’i, tonhe xhjala, mach ko tz’ib’nhe:
Txonh
Suktajnhe
Xahan
Xulan
El acento: marcado y no marcado.'
Munil:
Kaw yilal yinh hunxa majan munilti’, ta haxa ya’ kuywahom stz’ib’nhen yaq’b’ilxa hej txoltzoti’ yeb’aloj, haxinwal xhkankan yul swi’ nixhtej unin, yaj chochepaxoj ta chilwe ya’ ta xax kan yul swi’.
- ¿Taxka xax kankan hune’ti’ yul hewi’?
- Taxka ¿ay hunujxa tzoti’ haka’ hunq’ahanti’ he yohtaj?
- ¿Taxka chu he yalni ninoj jet?
Tzet xhjal yib’anhiloj hunuj makaEditar
Yul jab’xub’alti’, aypax hun majan tzoti’al ch’oknikoj jalni tzet jilni hunuj tzetet maka hunuj maka. Haka’na hunq’ahanti’ la:
- Sajnhah
- Sajnhal
- Q’an xilswi’
- K’ejsat
- Tz’iltaj sat
El adjetivo.
Munil yul kuyum:
Wal ti’nanh hex unin, xhjila’wej tzet chu yoknikojti’ yul hunuj txoltzoti’ haka’ti’ la. Che yala’ b’ay x’oknikoj hunq’ahan tzoti’ti’ wuhan:
Kaw ay ixim sajnhal b’ayinan.
K’ejsat ixim nhal xji’ ti’nanhan.
Hej tzoti’ xhalni tzet yeyojEditar
Chalilojti’ chub’il aypax hun majanxa tzoti’al xhalni jet tzet yeyoj hunuj tzetet maka hunuj maka.
Haka’na hunq’ahan tzet xhjayojti’ la:
- Linhan
- Pisan
- Hilan
- Q’ehan
- K’onhan
- Wahan
- Lokan
- Txalan
- Latz’an
- Mekan
- Tx’apan
- Kotxan
Posicionales.
Munil yul kuyum:
Wal ti’nanhxin hex unin, chex kolwa ninoj winh kotz’ib’nhen hej txoltzoti’ yinh hunun hej tzoti’ xax wal teyetan.
- ¿Taxka ay hunujxa tzoti’ haka’ti’ he yohtaj?
- ¿Ay hunuj hex chu he yek’tij he tz’ib’nhen hunuj txoltzoti’ yinh tzoti’ latz’an?
Syixmab’al smajanil hejtzoti’Editar
Chaliloj chub’il tzet majanil b’ay aykoj hunujxa tzoti’al yul jab’xub’al Popti’. Tx’ihal smajanil hej tzoti’, yaj yunhe machonh k’aytoj, hatik’a jab’xub’al xhyixmanay hantaj tzoti’ aykoj stz’ajoj hunun majan.
Haka’na hunq’ahanti’ la:
Ya’, Ho’, Xo’, Naj, Ix, Unin, No’, Te’
Los Clasificadores.
Munil yul kuyum:
Yaman chu ko tz’ib’nhen hej txoltzoti’ b’ay xhja’a’yoj hunq’ahan tzoti’ti’. Ay hayeb’oj yeb’al la’i:
- X’ayk’ay—ya’ komam.
- Ho’ Manel xmohyi ewi.
- Naj Xhuxh xtitk’ay swi’ te’.
- Wal ti’nanh hexxa che tz’ib’nhe hunuj yeb’al.
- Ko saya’wej yaq’b’ilxa hej tzoti’ti’.
B’ihe ayikoj yanmahoj hej tzoti’Editar
Chalilojti’ hatu’ hune’ b’ihe ayikoj yanmahoj txol tzoti’, ha’ q’a’ yilal yekoj, stz’ajojxaxin yekoj yaq’b’ilxa. B’etetti’ mach kaw tx’ihaloj tzet xhko tz’ib’nhe’ yib’anhiloj, hatkachannhe tzet kaw yelapno ye hune’ti’ haxinwal nixtejnhe chi’a’ nixhtej unin. Hune’ kuyb’anileti’ kaw tx’ihal smaja.
- Haka’na hunq’ahanti’ la’i:
- Xhway hune’ metxtx’i’ how.
- Xk’aytoj heb’ya’ mama’.
Sintagma nominal.
Munil yul kuyum:
Wal ti’nanhxin ko yamanil xhjilwe’ komunlanhenoj yaq’b’ilxa yeb’aloj, haxinwal ko yamanil xhji’a’paxoj.
- ¿Yinh b’ab’el txoltzoti’, tzet tzoti’al yanma txoltzoti’tu’ yekoj?
- ¿B’aytet tzoti’al yanma yepaxkoj yinh skab’ txoltzoti’ che yab’e?
Uteb’al ayikoj yanmahoj hej txoltzoti’Editar
Walxa yinh hunxa majan ko munilti’xin, etza lahan b’oj tzet lanhanto kokuyniloj, etza ya’tajpax ye stxumb’anil, tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mach kaw chonh kanoj ko kuyu’ sunil Chaliloj chub’il hune’ uteb’al ayikoj yanmahoj hun txol tzoti’.
- Haka’ hunq’ahan xhja’a’yojti’ la:
- Xa loq’ ha wixim b’et B’uxub’.
- Xin watx’e wawal b’et Sajb’ana’an.
Sintagma verbal. Tipos de Sintagma verbal
Munil yul kuyum:
- ¿B’aytet tzoti’ yanma txoltzoti’ yekoj che yab’e?
- Yinh skab’ txoltzoti’xin, b’aytet yanma yekoj che yab’e?
- Wal ti’nanh, hexxa che tz’ib’nhe hayeb’oj txoltzoti’, kat he yeni tzet tzoti’al ayik’oj yanmahoj.
- Wal ti’nanhxin hex unin, ko yamanil chonh okoj ko tz’ib’nhe’ yaq’b’ilxa hej yeb’al yib’anhilojti’.
Shelb’al snuq’al tzoti’Editar
Chaliloj hun majan tzoti’ti’, chub’il yet hune’ mak ch’uni hunuj tzetet, xhpak’ikoj yinh, hatu’ chijni sb’ati’, haka’ hunq’ahan yeb’al xhja’a’yojti’ la:
- Xkach kollaxi
- Xkach ilchayi
- Xkach kolot
- Xkach ijlaxi.
Voz pasiva.
Munil yul kuyum:
Wal ti’nanhxin, chu ya’ kuywahom smunla b’oj nixhtej unin syetz’en tzet chaliloj ko kuyb’anileti’.
Yaj kaw yilal ta yinh hunun tzoti’ti’, chayoj ya’ kuywahom hunun txoltzoti’, kat yokoj ya’ ssaynoj yaq’b’ilxa b’oj nixhtej unin.
Snuq’al tzoti’ nan xhpak’ikojEditar
Lahantik’a yepax hunxa majan munilti’, ya’taj ye stxumb’anil, kaw tx’ihal smajpaxoj, yuxinto mat kaw tx’ihaloj tzet xhko yeb’ tet nixhtej unin, to hatkachannhe xhjilwe skan syelapnohal yul swi’. Chalpaxilojti’ chub’il yet xheli mak xhchani yipal uteb’al, yaj nan slow chu slahwipax snuq’al, hatu’ ch’uniti’:
- Haka’ti’ la:
- Chin oq’i
- Chachtxonhi
- Chonhheli
- Chachpisi
Voz Antipasiva.
Munil b’oj nixhtej unin:
B’eti’, hatkachannhe ya’ kuywahom ch’okoj stz’ib’nhenoj b’oj nixhtej unin txoltzoti’ yu hunun tzoti’, haxinwal xhkankan yul swi’. Ta chuxin, chu ssayni ya’ yaq’b’ilxa hej tzoti’.
En gramática, se entiende por oración a la estructura que está formada por sujeto y predicado. Una oración transmite una idea completa.